Η αναπόδραστη μοίρα του ετεροκαθορισμού

Πριν λίγες εβδομάδες, η Αριάν Λαμπέντ έθιξε το ότι την ετεροπροσδιορίζουν με βάση τον Λάνθιμο. Προχθές, έκανε το ίδιο η Τζένη Μπαλατσινού. Είναι ο ετεροπροσδιορισμός ένα πατριαρχικό στερεότυπο ή ένα πρόβλημα του ανθρώπινου μυαλού; (Photo credits: Abaca Press)

Τα τελευταία 24ωρα συζητιέται αρκετά μια δήλωση της κας Τζένης Μπαλατσινού για το πώς μπορεί να την τοποθετούν στον δημόσιο λόγο ως «σύζυγο υπουργού». Μόλις λίγες εβδομάδες πιο πριν, η Αριάν Λαμπέντ είχε κάνει ακριβώς την ίδια τοποθέτηση για το πώς ο κόσμος θα την αντιμετωπίζει ως «σύζυγο του Λάνθιμου». Και οι δύο υποστηρίζουν εμμέσως πως αυτό είναι ένας πυλώνας της πατριαρχίας και του υποτιμητικού τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζει η κοινωνία τις γυναίκες. Είναι όμως έτσι;

Αυτή η συζήτηση υπάρχει πάντα και θυμάμαι είχε γίνει ένας αντίστοιχα πολύ μεγάλος ντόρος πριν 2-3 χρόνια, όταν μετά από έναν αγώνα της Εθνικής Γυναικών στο πόλο, η Νικόλ Ελευθεράδου είχε βάλει το γκολ που έστειλε την ομάδα στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Τότε, οι τίτλοι στα περισσότερα σάιτ και τα κείμενα, την ανέφεραν ως «σύντροφο του Σάσα Βεζένκοφ».

Η πατριαρχία και ο σεξισμός προφανώς και υπάρχουν και οι γυναίκες είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία τα θύματα. Εδώ, όμως, δεν έχουμε να κάνουμε με μια τέτοια περίπτωση και αυτό αποδεικνύεται εν τοις πράγμασι, μην επιτρέποντάς μας να κλείνουμε τα μάτια σε αυτό που δεν είναι πατριαρχία, αλλά ο νόμος της δημοφιλίας.

Στα ζευγάρια υπάρχουν δύο ταυτότητες, αυτή που φέρει ο καθένας προσωπικά. Και κάποιες φορές, η ταυτότητα του ενός είναι πιο κυρίαρχη έναντι της ταυτότητας του άλλου. Αυτό δεν αφορά το ποιος είναι άντρας και το ποια είναι γυναίκα, αλλά αφορά την ταυτότητα αυτή καθαυτή.

Όταν έχουμε να κάνουμε μάλιστα με λαοπρόβλητες ταυτότητες, όπως ηθοποιός, τραγουδίστρια κλπ., εκεί είναι αναπόδραστο πως το εκάστοτε ταίρι δε θα κάνει σχέση μόνο με το πρόσωπο, αλλά και με την αποδοχή πως θα το αποκαλούν ως «σύντροφο της/του τάδε».

Η Ζωή Κωνσταντοπούλου είναι ένα μεγαλύτερο μέγεθος από τον σύντροφό της, αυτή τη στιγμή, στη δημόσια σφαίρα.

Δεν είναι ζήτημα φύλου ο ετεροπροσδιορισμός, είναι ζήτημα ισχύος της ιδιότητας

Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα στην ανθρώπινη ιστορία όπου ένας άντρας επισκίαζε τη σύντροφό του και μια γυναίκα επισκίαζε τον δικό της σύντροφο. Το πιο τρανό; Η Βασίλισσα Ελισάβετ. Πόσοι αναγνώριζαν τον σύζυγό της, τον Πρίγκιπα Φίλιππο, Δούκα του Εδιμβούργου; Κανείς στο ευρύ κοινό. Κι εμείς εδώ στην Ελλάδα κάναμε για λίγο πέρα την ιδιότητα «σύζυγος της Ελισάβετ», όταν πέθανε και μιλούσαμε για τη σχέση του με την Ελλάδα.

Άλλη διεθνής περίπτωση ο Ντένις Θάτσερ. Το πιθανότερο είναι οι περισσότεροι από εσάς να μη θυμόμασταν καν την ύπαρξή του, όχι ότι τον έλεγαν Ντένις και ήταν επιχειρηματίας, αρκετά επιτυχημένος μάλιστα. Για όλους ήταν ο σύζυγος της Μάργκαρετ Θάτσερ.

Να δούμε ελληνικές περιπτώσεις; Θα υπάρξει ποτέ σύντροφος στη ζωή της Ιωάννας Τούνη που η πρώτη του ιδιότητα δε θα είναι αυτή; Ό,τι κι αν κάνει. Θα ξεφύγει ποτέ ο Διαμαντής Καραναστάσης από το ότι είναι σύντροφος της Ζωής Κωνσταντοπούλου; Όχι. Κι ας τον έμαθε το ευρύ κοινό 10-15 χρόνια πριν μάθει τη Ζωή Κωνσταντοπούλου.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις ισορροπίας. Η Μισέλ Ομπάμα ξεκίνησε ως σύζυγος του Μπαράκ Ομπάμα, του προέδρου των ΗΠΑ, αλλά έγινε ισότιμη στη συζήτηση και, συχνά, μπορεί ο Μπαράκ να αναφέρεται ως σύζυγός της. Ο Χαβιέ Μπαρδέμ και η Πενέλοπε Κρουζ είναι άλλο ένα ζευγάρι διασήμων όπου κανείς δεν υπερισχύει του άλλου. Η Δέσποινα Βανδή και ο Βασίλης Μπισμπίκης είναι δύο ίσα ονόματα και ιδιότητες. Μπορεί να ξεκίνησαν με τον ηθοποιό να υπολείπεται, πλέον όμως αναφέρονται με τα ονόματα και τις ιδιότητες τους, πριν τοποθετηθεί στο τραπέζι ο προσδιορισμός «σύντροφος».

Ας πάμε και στην περίπτωση Μπαλατσινού-Κικίλια. Η κα Μπαλατσινού ήταν εξ αρχής αυτή με την κυριαρχική ταυτότητα και αμφιβάλλουμε αν υπήρξαν πάνω από ελάχιστες φορές που την ανέφεραν ως σύζυγο υπουργού. Κι αν το έκαναν, θα έγινε γιατί θα βρέθηκε σε περιστάσεις στις οποίες η υπουργική ιδιότητα είναι το επίκεντρο, υπερισχύει της δικής της ιδιότητας.

Ο Τράβις Κέλσι είναι ένας από τους πιο καλοπληρωμένους αθλητές στο NFL, έχει ένα επιτυχημένο podcast με τον αδερφό του που αγοράστηκε για δεκάδες εκατομμύρια κι όμως, όταν μπαίνει στη συζήτηση η Τέιλορ Σουίφτ, επισκιάζει κάθε του επίτευγμα. Έξω από τις ΗΠΑ, κανείς δεν τον ήξερε προ Σουίφτ.

Ετεροπροσδιορισμός: Ο παράγοντας «ανθρώπινη φύση»

Να, λοιπόν, και μια άλλη παράμετρος. Πέραν της δημοφιλίας και αναγνωρισιμότητας ενός προσώπου που επισκιάζει το ταίρι του, υπάρχουν και οι ειδικές περιστάσεις. Σε μια εκδήλωση για τη μουσική, η Τέιλορ Σουίφτ θα είναι η Τέιλορ Σουίφτ και ο Τράβις Κέλσι θα είναι ο σύζυγος της Τέιλορ Σουίφτ, πριν να είναι αθλητής του NFL. Στον τελικό του Super Bowl, ενδεχομένως η Σουίφτ να γίνει η σύζυγος του Τράβις Κέλσι, αν και στη δική της περίπτωση, επειδή μιλάμε για ένα παγκόσμιο φαινόμενο, ίσως και να μην υπάρχουν ποτέ περιστάσεις στις οποίες αποκτά την ιδιότητα της συντρόφου/συζύγου κάποιου άντρα. Σχεδόν πάντα θα είναι το αντίθετο. Εδώ ο πρώην της, ο ηθοποιός Τζο Άλγουιν, κι ακόμα δεν έχει ξεφύγει από την ιδιότητα του κάποτε συντρόφου της. Τώρα είναι ο πρώην της Τέιλορ Σουίφτ.

Προφανώς, είναι ενοχλητικό και άδικο να προσπαθείς, να διακρίνεσαι στον τομέα σου, να έχεις κάνει αγώνες και στο τέλος να υπερισχύει όλων το «γυναίκα/άντρας του/της τάδε», αλλά δε μπορεί να γίνει και διαφορετικά. Να είσαι για παράδειγμα ένας γιατρός που αναπτύσσει θεραπείες για τον καρκίνο και να είσαι παντρεμένος με μια τραγουδίστρια που κέρδισε τη Eurovision, για παράδειγμα. Ελάχιστοι θα θυμούνται τη συνεισφορά σου στην επιστήμη και την ανθρωπότητα. Ή, για να τη θυμούνται και να τη μάθουν κι άλλοι, θα τους τραβούν την προσοχή με τη «μαρκίζα» που λέει «σύντροφος του τάδε». Λειτουργεί και ως clickbait τίτλος η ιδιότητα του συντρόφου μας. Με αυτό τραβάμε την προσοχή του ακροατή/θεατή και ακούει ό,τι έχουμε να του πούμε.

Τι να κάνουμε, εδώ στην Ελλάδα, αλλά και σε πολλά μέρη στον κόσμο, τον Λάνθιμο ξέρουν. Ακόμα κι αν τον αντιπαθούν καλλιτεχνικά, τον ξέρουν. Την Αριάν Λαμπέντ δεν τη γνωρίζουν. Κι ούτε υπάρχει πάντα και ο χρόνος ώστε ο κάθε άνθρωπος που θα ακούσει το όνομά της, να μπει σε διαδικασία να ψάξει για τη ζωή της και την πορεία της και να τη θυμάται ως αυτόνομη προσωπικότητα.

Δεν είναι μόνο θέμα δημοφιλίας της εκάστοτε ιδιότητας, όμως. Είναι και ζήτημα ανθρώπινης φύσης. Εντυπωνόμαστε στη μνήμη των ανθρώπων με βάση ένα χαρακτηριστικό που υπερισχύει στην πρώτη μας συνάντηση και μετά αυτό το χαρακτηριστικό θα αναφέρουν ως πρώτο.

Αν εγώ είμαι ένας πολύ γνωστός ηθοποιός και με συστήσει η σύντροφός μου στους φίλους της, αν αυτοί δε με ξέρουν, στη μνήμη τους θα εντυπωθώ με βάση το πώς τους συστήθηκα την πρώτη φορά. «Από δω ο σύντροφός μου ο Στέργιος» θα πει η κοπέλα μου και θα είμαι για την παρέα της ο σύντροφός της, όχι ο ηθοποιός Στέργιος. Είναι το λεγόμενο Σημείο Αναφοράς. Μια συχνή έκφραση που δεν κατανοούμε απόλυτα τι σημαίνει. Λέμε ότι η τάδε γαστροταβέρνα είναι σημείο αναφοράς στο Παγκράτι. Αυτό σημαίνει πως η περιοχή μπορεί να προσδιοριστεί από αυτή τη γαστροταβέρνα και όλα τα άλλα μαγαζιά να βρεθούν από κάτω. Έτσι και με τους ανθρώπους. Το στοιχείο σου που σε ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους, σε ακολουθεί. Αν είσαι τυχερός, θα είναι ένα καλό στοιχείο ή, έστω, ουδέτερο. Αν είσαι άτυχος, θα είναι κάτι σχεδόν τραυματικό.

Οι 6 πρωταγωνιστές στα Φιλαράκια, είναι «καταδικασμένοι» να κουβαλούν για πάντα τον ρόλο αυτόν.

Η περίπτωση των «καταδικασμένων» Friends

Εννοείται πως ενυπάρχει αδικία σε αυτή τη συνθήκη, αλλά δεν είναι και για να το μετατρέψουμε σε σημαία. Συχνά, μάλιστα, ξεφεύγει από την εξάρτηση του ενός από το ταίρι του και γίνεται εξάρτηση από μια στιγμή ή μια κατάσταση. Αν με δει κάποιος πρώτη φορά και εγώ φάω τούμπα, θα με αναγνωρίζει μετά ως Στέργιο τον Σαβούρδα.

Δείτε για παράδειγμα όλους εκείνους τους ηθοποιούς που ένας ρόλος τους σημαδεύει για όλη τη ζωή τους. Δείτε τα Φιλαράκια. Τους θέλησε εύκολα κάποια παραγωγή μετά το τέλος της σειράς για να τους δώσει ρόλο; Όχι. Έπρεπε να πιέσουν πολύ για να κάνουν πράγματα. Θυμάται μήπως κανείς ότι η Τζένιφερ Άνιστον είχε μια πολύ ωραία ερμηνεία στην ταινία Cake; Όχι. Θα είναι για πάντα η Ρέιτσελ Γκριν και, λιγότερο, ο χαρακτήρας της στη σειρά The Morning Show. Άλλη μια παράμετρος λοιπόν, τα one hit wonders. Σκεφτείτε τραγουδιστές και τραγουδίστριες που ένα τραγούδι τους «έσβησε» όλα τα υπόλοιπα.

Εκτός από τις ειδικές περιστάσεις, υπάρχει και ο χρόνος και ο τόπος. Η σχέση ανάμεσα σε δύο ταυτότητες είναι δυναμική, ρέει. Ο χρόνος και ο τόπος τις μετασχηματίζουν. Υπάρχουν μέρη στα οποία η Αριάν Λαμπέντ είναι η Αριάν Λαμπέντ και ο Γιώργος Λάνθιμος είναι ο Γιώργος Λάνθιμος ή ο σύζυγος της Λαμπέντ.

 

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

 

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Variety (@variety)

Στα χθεσινά Όσκαρ, το Β’ Γυναικείο το κατέκτησε η Έιμι Μάντιγκαν. Όσοι είναι πάνω από 60 ετών, θα τη γνώριζαν. Εγώ την πρωτοείδα το καλοκαίρι του 2025 στην ταινία Weapons. Από εκείνη την ταινία και μετά, η Έιμι Μάντιγκαν είναι η Έιμι Μάντιγκαν. Μέχρι τότε, ήταν η σύζυγος του Εντ Χάρις. Ξέρετε ποιος είναι ο Εντ Χάρις; Ένας πολύ καταξιωμένος ηθοποιός με πολλές διακρίσεις και χαρακτηριστικό αποτύπωμα. Από χθες, όμως, είναι ο σύζυγος της Έιμι Μάντιγκαν.

Δεν επιχειρώ να «βαυκαλιστώ» ότι άντρες και γυναίκες αντιμετωπίζουν τα ίδια. Ούτε να κάνω gaslighting στην αναπόφευκτη σκέψη μιας γυναίκας πως όταν αυτό συμβαίνει εις βάρος της, σχετίζεται και με τις αδικίες που έχει υποστεί επειδή είναι γυναίκα. Εξάλλου, υπήρχε όντως μια εποχή που, επειδή ελάχιστες γυναίκες είχαν δικαίωμα στην εργασία, την καριέρα, την οικονομική ανεξαρτησία, ορίζονταν από τους άντρες τους.

Εν τούτοις, εδώ έχουμε να κάνουμε με μια αδικία που δε σχετίζεται με το φύλο, αλλά με την ανθρώπινη φύση και τον τρόπο σκέψης. Και δε θα αλλάξει. Από το σχολείο μαθαίνουμε να εισάγουμε στη μνήμη μας ανθρώπους κι επειδή λαμβάνουμε τόση πολλή πληροφορία, για να τους θυμόμαστε, τους εγγράφουμε συνδεδεμένους με ένα χαρακτηριστικό. Είναι και τεχνική μνήμης αυτή η διαδικασία.

Στις μέρες μας, επίσης, υπάρχει και κάτι άλλο που ενισχύει αυτή την αδικία. Λέγεται «αλγόριθμος», λέγεται Google Trends. Η δημοφιλία δημιουργεί ένα ψηφιακό αποτύπωμα. Όταν κυκλοφορεί μια ταινία ο Λάνθιμος, κάθε άνθρωπος στη ζωή σου προσδιορίζεται από τον Λάνθιμο γκουγκλικά, γιατί έτσι χτίζεται η δυναμική του tag και έρχεται περισσότερο traffic. Αν βάλει κάποιος σκέτο τίτλο «Η Αριάν Λαμπέντ είπε ότι…», πόσοι λέτε θα πατήσουν κλικ; Τώρα, αντικαταστήστε το «Αριάν Λαμπέντ» με το «σύζυγος του Λάνθιμου». Πόσοι θα πατήσουν το κλικ;

TAGS :
άντρας Γιώργος Λάνθιμος γυναίκα Όσκαρ σεξισμός Τζένη Μπαλατσινού

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook