Φραγκίσκος: ο τελευταίος Πάπας μιας εποχής σε μετάβαση

Ο Φραγκίσκος ενσάρκωσε τις θεμελιώδεις αρχές της Δεύτερης Συνόδου του Βατικανού.

Ο Πάπας Φραγκίσκος, που έφυγε από τη ζωή εχθές στα 88 του χρόνια, θα μείνει στη μνήμη πολλών για μία φράση που κατέστη σχεδόν μανιφέστο: «Ποιος είμαι εγώ για να κρίνω;» Ο προκάτοχός του, Βενέδικτος ΙΣΤ΄, προτιμούσε το λατινοπρεπές και πιο θεολογικά στιβαρό Deus caritas est. Σε δύο φράσεις, ειπωμένες σε διαφορετικές γλώσσες, συνοψίζονται οι αντιδιαμετρικές πορείες των δύο τελευταίων μεγάλων ποντιφίκων της Ρώμης.

Ο Φραγκίσκος ενσάρκωσε τις θεμελιώδεις αρχές της Δεύτερης Συνόδου του Βατικανού: προτεραιότητα στην αγκαλιά και όχι στον αποκλεισμό· άνοιγμα προς τον κόσμο, ακόμη και αν αυτό σήμαινε εκπτώσεις στη σαφήνεια του δόγματος. Άνοιξε διάπλατα τις πόρτες της Καθολικής Εκκλησίας σ’ όλους, ανεξαρτήτως προέλευσης, προσωπικής διαδρομής ή αμαρτωλότητας. Αυτή, τουλάχιστον, είναι η πανοραμική εικόνα. Παροικούντες του Αγίου Πέτρου μου μετέφεραν συχνά, σε ιδιωτικές συζητήσεις, μια διαφορετική παποσύνη: έναν ασταθή και συχνά αντιφατικό ιεράρχη, που διοικούσε μικροδιαχειριστικά και με έντονη προσωπική ανάμειξη σε ζητήματα που παραδοσιακά αφένονταν στη διακριτική ευχέρεια των τοπικών εκκλησιών.

Η φράση «συνοδικότητα» έγινε το κεντρικό μότο του, και όμως, οι καρδινάλιοι που θα συγκροτήσουν το επερχόμενο κονκλάβιο ελάχιστα γνωρίζονται μεταξύ τους – απόρροια ενός παπικού ύφους διοίκησης που, παρά τις διακηρύξεις για διάλογο και συναπόφαση, βασίστηκε τελικά στην απομόνωση, στον αιφνιδιασμό και στην υπερσυγκέντρωση εξουσιών.

Όταν εξελέγη το 2013, ο Φραγκίσκος δεν υποσχέθηκε ανανέωση πίστης αλλά κάθαρση: πάταξη της διαφθοράς και εξορθολογισμό της διοίκησης. Στο πεδίο αυτό σημειώθηκαν ορισμένες επιτυχίες· οι οικονομικές και νομικές μεταρρυθμίσεις που εφάρμοσε οδήγησαν, μεταξύ άλλων, στην καταδίκη πρώην υψηλόβαθμων αξιωματούχων. Όμως, αν το Βατικανό απομακρύνθηκε από τις πρακτικές της μαφιόζικης συγκάλυψης, βρέθηκε σταδιακά να παραπαίει οικονομικά – ορισμένοι κάνουν λόγο για κατάσταση σχεδόν χρεοκοπίας.

Ο Πάπας της «αποδοχής» και της «συμπερίληψης» προσέφερε, κατά ειρωνικό τρόπο, περισσότερη σύγχυση παρά σαφήνεια. Το 2023, η Αγία Έδρα ενέκρινε τις ευλογίες για ομόφυλα ζευγάρια – μια ιστορική κίνηση που ερμηνεύθηκε, όχι αδίκως, ως ρήξη με την παραδοσιακή κατήχηση. Λίγες εβδομάδες μετά, το Βατικανό αναδιπλώθηκε: ευλογούνται τα πρόσωπα, όχι οι ενώσεις· ευλογούνται οι ψυχές, όχι οι πράξεις· και πάντως η Αφρική εξαιρείται συλλογικά. Το αποτέλεσμα; Μία Εκκλησία διαιρεμένη: γεωγραφικά, θεολογικά και λειτουργικά.

Το 2023, η Αγία Έδρα ενέκρινε τις ευλογίες για ομόφυλα ζευγάρια – μια ιστορική κίνηση που ερμηνεύθηκε, όχι αδίκως, ως ρήξη με την παραδοσιακή κατήχηση.

Η προσωπική του πορεία υπήρξε εξίσου σύνθετη. Ο Χόρχε Μάριο Μπεργκόλιο γεννήθηκε στην πολυπληθή και κοσμοπολίτικη πρωτεύουσα της Αργεντινής. Μυήθηκε στους Ιησουίτες έπειτα από μια μυστικιστική εμπειρία εξομολόγησης. Έζησε την εσωτερική κρίση της εξορίας του στην Κόρδοβα και παραδέχτηκε τα λάθη του αυταρχισμού του, ιδίως κατά την ταραγμένη περίοδο της στρατιωτικής δικτατορίας. Η επιστροφή του στη δημόσια σφαίρα έγινε σιωπηλά, με την ευλογία του Ιωάννη Παύλου Β΄, ο οποίος τον επανάφερε στην αρχιεπισκοπή του Μπουένος Άιρες.

Εκεί υιοθέτησε ένα λιτό και προσιτό πρότυπο ζωής – κυκλοφορούσε με το μετρό, επισκεπτόταν τις φαβέλες, έπλενε τα πόδια νοσούντων από AIDS. Το ηθικό του όραμα δεν βασιζόταν στη μεταφυσική αφαίρεση αλλά στη θεολογία της απελευθέρωσης: ένα Ευαγγέλιο που ορίζει τη σωτηρία ως έμπρακτη κοινωνική δικαιοσύνη και όχι ως ατομική τελείωση.

Ίσως γι’ αυτό και η στροφή προς την ταπεινότητα: απέσυρε τον ερυθρό παπικό μανδύα, πλήρωσε τον λογαριασμό του ξενοδοχείου του μετά την εκλογή του, εγκαταστάθηκε στο Casa Santa Marta αντί των επίσημων παπικών διαμερισμάτων, δηλώνοντας –με αυτοσαρκαστική διάθεση– ότι το έκανε «για ψυχιατρικούς λόγους».

Στο τέλος της παποσύνης του, η Καθολική Εκκλησία μοιάζει λιγότερο καθολική, περισσότερο πολυμορφική· λιγότερο ενιαία, περισσότερο άναρχη. Άλλοι ελπίζουν σε έναν «Φραγκίσκο 2.0»· άλλοι σε έναν πάπα-διορθωτή, εγγύτερα στο θεολογικό σχήμα του Βενέδικτου ΙΣΤ΄. Οι περισσότεροι απλώς αναμένουν μια νέα αρχή – ένα πρόσωπο στο μπαλκόνι, ανεξαρτήτως ιδεολογίας.

Ο Φραγκίσκος υπήρξε sui generis: ένας πάπας της αντίφασης, της συγκίνησης και της αβεβαιότητας· ένας άνθρωπος που ήθελε να γράψει νέα μελωδία στα παλιά λόγια της Εκκλησίας, αλλά τελικά συνέθεσε μια δυσαρμονική συμφωνία που τώρα καλούνται άλλοι να ενορχηστρώσουν ξανά. Όπως είχε πει ο ίδιος το 2015 στην Παραγουάη: «Κάντε φασαρία, αλλά βοηθήστε και να τακτοποιήσουμε το χάος».

Το ερώτημα, πλέον, είναι ποιος θα το κάνει.

Διαβάστε ακόμα: Τι μπορεί να διδαχθεί η Αθήνα από τον βρετανικό αστικό καλλωπισμό;

TAGS :
κόσμος Πάπας Φρανγκίσκος

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook