Μια άβολη μα αναγκαία συζήτηση για τις Κυκλάδες

Οι Κυκλάδες έχουν δεχτεί σε αρκετά νησιά την αλλοίωση της εισαγόμενης πολυτέλειας και του κοσμοπολιτισμού. Η Ίος είναι το επόμενο οχυρό που πολιορκείται και χάνεται. (Johnny Africa/Unsplash)

Είναι αέναη, μα πάντα χρήσιμη η συζήτηση για την αρχιτεκτονική, για την εικόνα που έχει ένας άνθρωπος όταν περπατάει έναν τόπο. Είναι αυτή η συζήτηση που κρατά σε επαγρύπνιση τους φύλακες ή, αν δεν υπάρχουν, τους γεννά. Ως προς τις Κυκλάδες, έχει πολλάκις αναφερθεί το ζήτημα της αισθητικής των κτηρίων. Και προκύπτει πάντα μια σύγκρουση ανάμεσα στο γούστο του καθενός και στον χαρακτήρα που έχει ένας τόπος, δη τόσο χαρακτηριστικός όσο οι Κυκλάδες.

Σε μια εποχή που αυτός ο χαρακτήρας πλήττεται σε αρκετά νησιά (Πάρος, Ίος, Μήλος, Κουφονήσι), είναι χρήσιμο να θυμόμαστε πως οι παρεμβάσεις μας σε έναν τόπο, οφείλουν να εναρμονίζονται με αυτό που προϋπάρχει εκεί, πως δεν εμφανίστηκε ο τόπος πρώτη φορά όταν πήγαμε εμείς εκεί και πως τα οράματα δε μπορούν να σταθούν αν δεν περιέχουν μέσα τους μεγάλη δόση σεβασμού.

Όσα συμβαίνουν στο νησί της Ίου είναι η αιτία για να ενταθεί η συζήτηση περί σύγκρουσης προσωπικού γούστου με αισθητική του τοπίου και για να επανεκτιμήσουμε όλοι μας το τι είναι αυτό που θεωρούμε ωραίο: τον ορυμαγδό από πισίνες και boutique ξενοδοχεία ή τα κυκλαδίτικα σπίτια; Γιατί στην Ίο τα τελευταία χρόνια τα boutique ξενοδοχεία έχουν αυξηθεί τόσο, ώστε ίσως να έχει τη μεγαλύτερη πυκνότητα.

Το κείμενο που ακολουθεί, το διαβάσαμε στη σελίδα Save Ios εδώ και το αναδημοσιεύουμε ως τροφή για σκέψη, ως ένα τσακμάκι που μπορεί να ανάψει μια φωτιά καίρια και ζωτική για το νησί και τις Κυκλάδες εν γένει. Και θέτει και το ζήτημα σε πιο μεγάλη διάσταση: αν η εικόνα που θέλουν να έχουν στο νησί, είναι τέτοια ώστε αυτό θα μπορούσε να βρίσκεται οπουδήποτε στον κόσμο, σε οποιοδήποτε θέρετρο ή προορισμό πολυτελείας, τότε συνεχίζει να ανήκει στην Ελλάδα και τις Κυκλάδες;

Η αισθητική έχει και μια αντικειμενική διάσταση. Δεν είναι τυχαίο ότι η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία διέπονται από κανόνες που ακριβώς επιχειρούν να προστατεύσουν αυτές τις αξίες. (Φωτ. Daniel Dorfer/Unsplash)

Κυκλάδες-Ίος: Ένα επαναλαμβανόμενο έγκλημα

«Κάποιες φορές έχουμε ακούσει την άποψη ότι η αισθητική είναι αποκλειστικά ζήτημα προσωπικού γούστου. Ότι, από τη στιγμή που κάποιος διαθέτει έναν ιδιωτικό χώρο, μπορεί να τον διαμορφώνει όπως επιθυμεί, ανεξάρτητα από το τοπίο και τον χαρακτήρα του τόπου.
Είναι όμως πράγματι μόνο θέμα προσωπικής αισθητικής, όταν μιλάμε για έναν τόπο τόσο ευαίσθητο περιβαλλοντικά και πολιτισμικά όσο οι Κυκλάδες;

Η αισθητική δεν είναι απλώς θέμα γούστου. Δεν χρειάζεται ασφαλώς να έχουμε όλοι τις ίδιες απόψεις ούτε να μας αρέσουν τα ίδια πράγματα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η αισθητική είναι αποκλειστικά ζήτημα προσωπικής επιλογής και ότι κάθε αισθητική κρίση είναι εξίσου έγκυρη, ανεξάρτητα από το αντικείμενό της, τον τόπο και τις συνέπειές της.

Η αισθητική έχει και μια αντικειμενική διάσταση. Υπάρχουν έννοιες όπως η αρμονία, η αναλογία, το μέτρο, η κλίμακα, η συνοχή και η σχέση ενός έργου με το περιβάλλον του. Δεν είναι τυχαίο ότι η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία διέπονται από κανόνες που ακριβώς επιχειρούν να προστατεύσουν αυτές τις αξίες.

Ιδίως στις Κυκλάδες, δεν ξεκινάμε από ένα αισθητικά ουδέτερο τοπίο. Υπάρχει ένας ιδιαίτερος χαρακτήρας που διαμορφώθηκε μέσα στους αιώνες: η λιτότητα, η καθαρότητα των όγκων, η σχέση του λευκού με το φως, η πέτρα, η ξερολιθιά, η γη, η θάλασσα και η κλίμακα των ανθρώπινων κατασκευών. Αυτό το τοπίο δεν είναι απλώς «ξερονήσι» που περιμένει να αναβαθμιστεί από όποιον διαθέτει τα χρήματα να επενδύσει σε αυτό.

Και εδώ βρίσκεται η βασική διαφωνία μας.

Το γεγονός ότι κάποιοι επισκέπτες θεωρούν μια εικόνα «λαμπερή», «πολυτελή» ή «κοσμοπολίτικη» δεν αποτελεί από μόνο του αισθητικό ή περιβαλλοντικό κριτήριο. Ούτε ο αριθμός των θετικών σχολίων από τουρίστες αποδεικνύει ότι μια επέμβαση είναι αρμονική με τον τόπο. Η δημοφιλία δεν είναι συνώνυμη της αισθητικής αξίας, όπως άλλωστε το γεγονός ότι ένα έργο τέχνης πωλείται για εκατομμύρια δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι είναι σπουδαίο έργο τέχνης.

Η προστασία του περιβάλλοντος, επίσης, δεν μπορεί να μετατρέπεται σε προσωπική προτίμηση. Το αν ένας άνθρωπος «λατρεύει τους φοίνικες» είναι απολύτως σεβαστό ως προσωπικό γούστο. Δεν σημαίνει όμως ότι η εισαγωγή οποιουδήποτε στοιχείου σε ένα ευαίσθητο οικοσύστημα παύει να αποτελεί περιβαλλοντικό ή αισθητικό ζήτημα.

Στην πραγματικότητα, η ουσία της αισθητικής του τοπίου βρίσκεται ακριβώς στη σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα στον άνθρωπο και τον τόπο που κατοικεί. Ένα κτίσμα μπορεί, απομονωμένο από το περιβάλλον του, να θεωρείται εντυπωσιακό ή ακόμη και καλαίσθητο. Το ερώτημα όμως είναι διαφορετικό όταν το τοποθετούμε μέσα σε ένα συγκεκριμένο τοπίο: συνομιλεί μαζί του ή το επισκιάζει; το αναδεικνύει ή το καταναλώνει; εντάσσεται ή επιβάλλεται;

Και στις Κυκλάδες υπάρχει ακόμη κάτι σημαντικότερο: το μέτρο.

«Η αισθητική, τελικά, δεν είναι μόνο το δικαίωμα να θαυμάζουμε αυτό που μας αρέσει. Είναι και η ευθύνη να αναγνωρίζουμε αυτό που αξίζει να προστατευτεί». (Φωτ. Νικόλαος Αναστασόπουλος/Unsplash)

Η κυκλαδίτικη αισθητική δεν γεννήθηκε από την υπερβολή. Γεννήθηκε από την οικονομία των μέσων, την ανάγκη, την προσαρμογή στο κλίμα και στο ανάγλυφο και τελικά από μια σπάνια ισορροπία ανάμεσα στο φυσικό και το ανθρωπογενές. Όταν λοιπόν η κλίμακα των κατασκευών, η κατανάλωση υλικών, η τεχνητή διαμόρφωση του τοπίου και η επιβολή μιας υπερπολυτελούς εικόνας υπερβαίνουν αυτή την ισορροπία, δεν μιλάμε πλέον απλώς για «διαφορετικό γούστο».

Μιλάμε για αλλαγή της ίδιας της ταυτότητας του τόπου.

Αν θέλουμε πραγματικά να μιλήσουμε με όρους αισθητικής φιλοσοφίας, τότε η ερώτηση δεν είναι «εμένα μου αρέσει ή δεν μου αρέσει;». Είναι: τι θεωρούμε όμορφο και γιατί; Ποια είναι η σχέση του ωραίου με το μέτρο, την αρμονία και τον σεβασμό στον τόπο; Και ποιο είναι το τίμημα όταν η αισθητική μετατρέπεται σε επίδειξη ισχύος και κατανάλωσης;

Στην περίπτωση της Ίου, αυτό που βλέπουμε δεν είναι απλώς μια διαφορετική αισθητική επιλογή. Είναι μια αισθητική της υπερβολής, μια σχεδόν μπαρόκ λογική, όπου η εντύπωση, η μεγαλοπρέπεια και η συσσώρευση στοιχείων αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από το μέτρο και την αρμονική ένταξη στο κυκλαδίτικο τοπίο.

Και η υπερβολή δεν είναι πάντοτε ομορφιά.

Μπορεί να είναι απλώς η επίδειξη της δυνατότητας να κατασκευάσεις οτιδήποτε μπορεί να αγοράσει το χρήμα.

Γι’ αυτό και το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν κάποιος επισκέπτης εντυπωσιάστηκε. Είναι αν εμείς, ως κοινωνία, θέλουμε να αφήσουμε στις επόμενες γενιές μια Ίο που θα συνεχίζει να έχει τη δική της μοναδική ταυτότητα ή ένα νησί που θα μπορούσε να βρίσκεται οπουδήποτε στον κόσμο, αρκεί να διαθέτει αρκετά χρήματα για να κατασκευάσει την «εικόνα» της πολυτέλειας.

Η αισθητική, τελικά, δεν είναι μόνο το δικαίωμα να θαυμάζουμε αυτό που μας αρέσει. Είναι και η ευθύνη να αναγνωρίζουμε αυτό που αξίζει να προστατευτεί».

TAGS :
αισθητική Κυκλάδες νησιά

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook