Εβραϊκό Αυτόνομο Όμπλαστ: Η άγνωστη Σιών της Σιβηρίας

Το ένα στη μία άκρη της Ασίας, το άλλο στην άλλη άκρη της Ασίας. Ένα μικρό Ισραήλ σχηματίστηκε κάμποσα χρόνια πριν ιδρυθεί το κράτος του Ισραήλ.

Η μεγαλύτερη μενορά (λυχνάρι με μακρά παράδοση τόσο στη Βίβλο όσο και στην ιστορία του ιουδαϊσμού) του κόσμου δεν βρίσκεται στην Ιερουσαλήμ, ούτε στη Νέα Υόρκη, ούτε σε κάποια πλατεία του Τελ Αβίβ. Στέκει σε ύψος είκοσι ενός μέτρων, στην κεντρική πλατεία μιας πόλης που οι περισσότεροι δεν έχουν ακούσει ποτέ: το Μπιρομπιτζάν, πρωτεύουσα της Εβραϊκής Αυτόνομης Περιφέρειας, ενός κρατιδίου χαμένου στην ρωσική Άπω Ανατολή, έξι χιλιάδες χιλιόμετρα ανατολικά της Μόσχας και σχεδόν στα σύνορα με την Κίνα. Πρόκειται για μια από τις δύο επισήμως εβραϊκές δικαιοδοσίες στον κόσμο, μαζί με το Ισραήλ, με τη λεπτομέρεια ότι σήμερα μόλις 837 Εβραίοι ζουν εκεί, δηλαδή λιγότερο από το 1% του πληθυσμού. Η ιστορία του πώς φτάσαμε εδώ είναι μία από τις πιο παράξενες, πιο θλιβερές, και πιο διδακτικές του εικοστού αιώνα.

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, η κατάσταση των Εβραίων της Σοβιετικής Ένωσης ήταν, ας πούμε, παράδοξη. Η επανάσταση υποσχέθηκε ισότητα. Στην πράξη, η κατάργηση της ιδιωτικής περιουσίας και του μικρού εμπορίου κατέστρεψε τα παραδοσιακά εβραϊκά επαγγέλματα, τη μικρή βιοτεχνία και το εμπόριο, πάνω στα οποία στηριζόταν η ζωή ολόκληρων κοινοτήτων εδώ και γενεές. Μέχρι το 1924, η ανεργία μεταξύ των Εβραίων ξεπερνούσε το 30%. Παράλληλα, η σταλινική θεωρία περί εθνικού ζητήματος έθετε ένα ιδιότυπο πρόβλημα: ένα έθνος, κατά τον Στάλιν, δεν μπορεί να αναγνωριστεί ως έθνος χωρίς εδαφική βάση. Οι Εβραίοι δεν είχαν τέτοια βάση, άρα δεν αποτελούσαν «έθνος» με τη σοβιετική έννοια, άρα δεν δικαιούνταν εθνικά δικαιώματα. Η λύση που πρότειναν Εβραίοι κομμουνιστές ήταν αυτονόητη στη λογική της: αν η αναγνώριση προϋποθέτει έδαφος, δώστε τους έδαφος.

Υπήρχε όμως και ένα δεύτερο, γεωπολιτικό κίνητρο. Ο σιωνισμός κέρδιζε έδαφος ραγδαία ανάμεσα στους Εβραίους της Ευρώπης, και η Παλαιστίνη γινόταν ολοένα και πιο ελκυστικός προορισμός. Η Μόσχα χρειαζόταν μια εναλλακτική, «σοσιαλιστική στο περιεχόμενο, εθνική στη μορφή», όπως έλεγε η φόρμουλα της εποχής. Ένα Εβραϊκό κρατίδιο εντός της ΕΣΣΔ θα αφαιρούσε πελατεία από τον σιωνισμό. Η γλώσσα του θα ήταν τα Γίντις, και όχι τα «αντιδραστικά» Εβραϊκά. Ο πολιτισμός του θα ήταν σοσιαλιστικός, όχι θρησκευτικός.

Το μικρό Ισραήλ που προϋπήρξε του μεγάλου Ισραήλ

Αρχικά, η Κριμαία θεωρήθηκε κατάλληλη τοποθεσία. Υπήρχε μάλιστα διεθνής χρηματοδότηση, ενάμισι εκατομμύριο δολάρια τον χρόνο, από το American Jewish Joint Distribution Committee. Αλλά η «Καλιφόρνια της Κριμαίας», όπως ονομάστηκε, σύντομα εγκαταλείφθηκε. Αντ’ αυτής, η σοβιετική ηγεσία επέλεξε μια εντελώς αφιλόξενη περιοχή στην κοιλάδα του ποταμού Αμούρ, στα σοβιετοκινεζικά σύνορα: ορεινή, σκεπασμένη από παρθένα δάση δρυός και κέδρου, γεμάτη βάλτους, με μουσώνες το καλοκαίρι και σιβηρικό ψύχος τον χειμώνα.

Η επιλογή βεβαίως δεν ήταν τυχαία. Ο στρατηγός Πάβελ Σουντοπλάτοφ, ένας από τους κορυφαίους αξιωματικούς των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών, γράφει ωμά ότι η ίδρυση του Μπιρομπιτζάν διατάχθηκε από τον Στάλιν «αποκλειστικά ως προσπάθεια ενίσχυσης των συνόρων στην Άπω Ανατολή, και όχι ως χάρη προς τους Εβραίους». Η περιοχή ήταν εκτεθειμένη τόσο στην Κίνα όσο και στην Ιαπωνία, με μόλις 30.000 κατοίκους, κυρίως Κοζάκους, Κορεάτες και αυτόχθονα Τουνγκούσικα φύλα. Χρειαζόταν πληθυσμό. Οι Εβραίοι θα τον παρείχαν.

Κάπως έτσι, στις 28 Μαρτίου 1928, το Προεδρείο του Ανώτατου Σοβιέτ εξέδωσε το ιδρυτικό διάταγμα, αναθέτοντας στην Επιτροπή Εγκατάστασης Εβραίων Εργατών (KOMZET) τη διαχείριση της μετοίκησης. Την άνοιξη εκείνου του έτους οι πρώτοι 654 Εβραίοι έφτασαν. Μέχρι τον Οκτώβριο, σχεδόν οι μισοί είχαν φύγει. Οι συνθήκες ήταν βάναυσες: οι πρώτοι άποικοι έσκαβαν τρύπες στη γη, τις λεγόμενες ζεμλιάνκα, με λίγο χώμα από πάνω για να κρατούν τη βροχή. Τα πρώτα κτήρια δεν είχαν παράθυρα, ούτε τρεχούμενο νερό, αλλά άφθονες χαραμάδες για τον άνεμο. Το 1932, οι πλημμύρες κατέστρεψαν τη σοδειά. Μετά πέθαναν τα βόδια από έλλειψη σανού. Σημαντική λεπτομέρεια: η σοβιετική κυβέρνηση, κατ’ εξαίρεση, επέτρεψε ιδιωτική γαιοκτησία στην περιοχή, κάτι που προσέλκυσε πολλούς μη Εβραίους αποίκους, οι οποίοι ήρθαν απλώς για δωρεάν γη.

Στον χάρτη, η περιοχή της Ε.Α.Ο. είναι ένα άνοιγμα παλάμης απόσταση από το μετέπειτα ιδρυθέν Ισραήλ.

Και όμως σιγά-σιγά, κάτι χτίστηκε. Χιλιάδες ακολούθησαν τους πρώτους αποίκους, ιδρύοντας κολχόζ, σχολεία, εφημερίδες, θέατρα και συναγωγές. Η εφημερίδα Birobidzhaner Shtern (Αστέρι του Μπιρομπιτζάν) ιδρύθηκε στα Γίντις. Οι δρόμοι της νέας πόλης πήραν τα ονόματα μεγάλων Γίντις συγγραφέων: Σολόμ Αλέιχεμ, Ι. Λ. Πέρετς. Για ένα μικρό χρονικό διάστημα, τα Γίντις έγιναν η επίσημη γλώσσα, καθιστώντας το Μπιρομπιτζάν, ουσιαστικά, το μοναδικό γιντισόφωνο κρατίδιο στην ιστορία. Το 1934, εντυπωσιασμένη από την οικονομική ανάπτυξη, η σοβιετική ηγεσία αναβάθμισε την περιοχή σε Εβραϊκή Αυτόνομη Περιφέρεια.

Η εσωτερική και διεθνής προπαγάνδα ήταν ασταμάτητη. Αφίσες, φυλλάδια, μυθιστορήματα και ταινίες εξυμνούσαν τη «Σοβιετική Παλαιστίνη». Εβραϊκές κομμουνιστικές οργανώσεις στη Βόρεια Αμερική, όπως η Οργάνωση Εβραϊκού Αποικισμού στη Σοβιετική Ένωση (IKOR), ενθάρρυναν ενεργά τη μετανάστευση. Περίπου 1.200 Εβραίοι εκτός ΕΣΣΔ, μεταξύ αυτών Αμερικανοί, Αργεντινοί, ακόμη και Εβραίοι από την Παλαιστίνη, μετοίκησαν στο Μπιρομπιτζάν. Στα σοβιετικά εβραϊκά περιοδικά δημοσιεύονταν ποιήματα και διηγήματα για τη «γη της επαγγελίας» με τα εύφορα χωράφια, τα ποτάμια γεμάτα ψάρια, τις παχιές αγελάδες.

Η πραγματικότητα ήταν κάπως διαφορετική. Το ταξίδι στο Μπιρομπιτζάν ήταν εξαντλητικό (μέρες ατελείωτες με το Υπερσιβηρικό τρένο), ο αποικισμός ελλιπώς οργανωμένος, και η νομική θέση ασαφής: η περιοχή δεν ήταν δημοκρατία αλλά «αυτόνομη περιφέρεια», δηλαδή υποτελής στην ευρύτερη επαρχία του Χαμπαρόφσκ, με ελάχιστα ουσιαστικά προνόμια αυτοδιοίκησης. Ο εβραϊκός πληθυσμός δεν ξεπέρασε ποτέ το ένα τέταρτο του συνόλου.

Ο Στάλιν τους «τελείωσε»

Στα μέσα της δεκαετίας του 1930, οι Μεγάλες Εκκαθαρίσεις χτύπησαν και το Μπιρομπιτζάν. Εβραίοι ηγέτες συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν. Σχολεία Γίντις έκλεισαν. Η ποιήτρια Λιούμπα Βάσερμαν ανακρίθηκε επειδή σε ένα αδημοσίευτο ποίημα είχε γράψει «Αγαπώ τη χώρα μου: Μπιρομπιτζάν», φράση που κρίθηκε ως εθνικισμός. Πέρασε έξι χρόνια σε στρατόπεδο εργασίας. Αυτοί που προσελκύστηκαν στο Μπιρομπιτζάν με την υπόσχεση εθνικής αυτονομίας βρέθηκαν κατηγορούμενοι ακριβώς γι’ αυτήν.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε μια σύντομη αναλαμπή. Εβραίοι πρόσφυγες που δεν είχαν πού να πάνε κατέφυγαν στην περιοχή, ανεβάζοντας τον εβραϊκό πληθυσμό στο ιστορικό μέγιστο, γύρω στους 46.000 με 50.000, περίπου το 1948. Αλλά ακριβώς τότε, ο Στάλιν στράφηκε ξανά εναντίον τους. Η περίοδος του «κοσμοπολιτισμού χωρίς ρίζες» σήμανε νέο κύμα διώξεων. Η σύσταση του κράτους του Ισραήλ, τον Μάιο του 1948, και η ενθουσιώδης υποδοχή της πρώτης Ισραηλινής πρέσβειρας Γκόλντα Μέιρ από χιλιάδες Εβραίους στη Μόσχα τρόμαξαν το καθεστώς. Η Υπόθεση των Γιατρών (1953), λίγο πριν τον θάνατο του Στάλιν, μπορεί να αποτελούσε πρελούδιο μαζικών εκτοπίσεων ολόκληρου του εβραϊκού πληθυσμού της ΕΣΣΔ στο Μπιρομπιτζάν ή σε στρατόπεδα εργασίας στη Σιβηρία. Ο θάνατος του Στάλιν ματαίωσε, πιθανότατα, αυτό το σχέδιο.

Η ιστορία αυτού του ιδιόμορφου κρατιδίου μετά απ’ αυτά τα γεγονότα είναι επί της ουσίας μία ιστορία αργής αποσύνθεσης. Η ελευθέρωση της μεταναστευτικής πολιτικής μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ επέτρεψε στους εναπομείναντες Εβραίους να φύγουν, κυρίως προς το Ισραήλ. Σήμερα, ο εβραϊκός πληθυσμός αντιπροσωπεύει μόλις το 0,6% του συνόλου. Οι Ρώσοι αποτελούν πάνω από 92%. Μόνο 0,2% ασκεί τον Ιουδαϊσμό.

Κι όμως, κάτι επιβιώνει. Τα Γίντις διδάσκονται ακόμα σε σχολεία. Ένας ραδιοφωνικός σταθμός εκπέμπει στα Γίντις. Η Birobidzhaner Shtern εξακολουθεί να κυκλοφορεί, με ενότητα στα Γίντις. Η συναγωγή Beit Menachem, που άνοιξε το 2004, χτίστηκε εν μέρει με κρατικά χρήματα, η πρώτη τέτοια περίπτωση στη ρωσική ιστορία. Ο νυν αρχιραβίνος, ο Εφραίμ Κολπάκ, που ανέλαβε το 2019, λέει ότι στόχος του είναι να ξανακάνει το Μπιρομπιτζάν εβραϊκό. Ο κεντρικός δρόμος εξακολουθεί να φέρει το όνομα του Σολόμ Αλέιχεμ.

Υπάρχει κάτι εξαιρετικά ελληνικό σε αυτή την ιστορία, αν επιτρέπεται η σύγκριση. Η ελληνική διασπορά γνωρίζει τη σημασία του εδάφους ως τόπου ταυτότητας, αλλά γνωρίζει επίσης ότι η ταυτότητα μπορεί να επιβιώσει χωρίς αυτό. Ο πολιτισμός δεν χρειάζεται πάντα κράτος, αλλά το κράτος χωρίς πολιτισμό δεν είναι τίποτα. Το Μπιρομπιτζάν δεν απέτυχε μόνο επειδή ο Στάλιν ήταν κυνικός, ή επειδή η γεωγραφία ήταν αφιλόξενη, ή επειδή η γραφειοκρατία ήταν ανίκανη – αν και όλα αυτά ίσχυαν. Απέτυχε διότι αποτελούσε ένα αυταρχικό πείραμα κοινωνικής μηχανικής που αντιμετώπισε ολόκληρο τον Εβραϊκό λαό ως πληθυσμιακό πρόβλημα προς «λύση», ως ανθρώπινο υλικό για φρούρηση συνόρων, ως αφαίρεση από τον σιωνισμό.

Μια γιγαντιαία μενορά σε μια χιονισμένη πλατεία στη ρωσική Άπω Ανατολή: υπάρχει μεγαλύτερο μνημείο στο τι συμβαίνει όταν ένα κράτος αποφασίζει ότι γνωρίζει πού ανήκει ένας λαός καλύτερα από τον ίδιο τον λαό;

TAGS :
Εβραίοι Ισραήλ κράτος ρωσία

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook