Από τη Συμφωνία Sykes–Picot στη Γάζα: Πώς η Βρετανία «γέννησε» το Ισραήλ

Αριστερά: Ο βρετανικός στρατός στη Μέση Ανατολή. Δεξιά: Οι Σάικς και Πικώ και ο χάρτης που δείχνει την παλαιστινιακή επικράτεια που πέρασε στα χέρια της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, πριν ο Λόρδος Μπαλφούρ «προσφέρει» τα εδάφη στο Ισραήλ.

Στο Λονδίνο του 1916, ένας νεαρός διπλωμάτης με κοφτή προφορά και κομψά γιλέκα, ο Μαρκ Σάικς, σχεδίαζε χάρτες πάνω στο μαόνι του γραφείο του. Στα σκονισμένα δωμάτια του Foreign Office, ανάμεσα σε μπλε φακέλους και τηλεγραφήματα, το μέλλον της Μέσης Ανατολής παιζόταν με μολύβι και πυξίδα. Ο Σάικς συνεργαζόταν με τον Γάλλο ομόλογό του, Ζορζ Πικώ, και μαζί υπέγραψαν μια συμφωνία που κανείς εκτός διπλωματικών κύκλων δεν γνώριζε τότε: τη Συμφωνία Sykes–Picot.

Το σχέδιο ήταν απλό, τουλάχιστον στα μάτια του Λονδίνου και του Παρισιού: τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα μοιράζονταν σαν κομμάτια σε μια παρτίδα σκάκι: Η Συρία και ο Λίβανος στους Γάλλους, η Μεσοποταμία και η Παλαιστίνη στους Βρετανούς. Οι Άραβες, που είχαν βοηθήσει με εξεγέρσεις κατά των Οθωμανών, (βλ. την ταινία Λώρενς της Αραβίας) πίστευαν ότι θα αποκτούσαν ανεξαρτησία. Δεν ήξεραν ότι, στα ίδια χρόνια, το Λονδίνο υπέγραφε αντικρουόμενες υποσχέσεις: άλλα έλεγε στους Άραβες (μέσω της Αλληλογραφίας Χουσεΐν–ΜακΜάχον) και άλλα ετοίμαζε για τους Σιωνιστές (όρος όχι υποτιμητικός, εννοώντας τους Εβραίους μετανάστες στη Δύση που επιθυμούσαν την δημιουργία του κράτους του Ισραήλ στην ιστορική του κοιτίδα), που έβλεπαν στην Παλαιστίνη τη μελλοντική τους εστία και ήδη εργάζονταν σκληρά για την προσέλκυση και της αμερικανικής κοινής γνώμης.

Ήταν μια διπλωματική παρτίδα με τριπλά μηνύματα προς διαφορετικές δυνάμεις. Και οι συνέπειες της παραμένουν ζωντανές μέχρι σήμερα.

Λίγους μήνες μετά, το 1917, ο υπουργός Εξωτερικών και πρώην πρωθυπουργός των Τόρις, Άρθουρ Μπάλφουρ έστειλε μια επιστολή που θα άλλαζε την περιοχή για πάντα. Η περίφημη Διακήρυξη Μπάλφουρ υποστήριζε τη δημιουργία μιας «εθνικής εστίας για τον εβραϊκό λαό» στην Παλαιστίνη, υπό έναν σημαντικό αλλά συχνά παραγνωρισμένο όρο: ότι «δεν θα θιγούν τα πολιτικά και θρησκευτικά δικαιώματα των μη εβραϊκών κοινοτήτων».

Για τους Εβραίους της Ευρώπης, ιδιαίτερα εν μέσω αυξανόμενων διωγμών, το Λονδίνο άνοιγε μια ιστορική υπόσχεση. Στην πράξη, η Βρετανία έστησε το σκηνικό για δύο παράλληλα εθνικά αφηγήματα – το ένα ενισχυμένο από μια διεθνή δέσμευση, το άλλο βυθισμένο στον φόβο απώλειας γης και κυριαρχίας.

Ο Λόρδος Άρθουρ Τζέιμς Μπαλφούρ και η Διακήρυξή του για εβραϊκό κράτος στη γη της Παλαιστίνης. (Φωτογραφία: Encyclopædia Britannica)

Και εγένετο Ισραήλ

Όταν, μετά την λήξη του Μεγάλου Πολέμου, η Κοινωνία των Εθνών έδωσε στο Λονδίνο το καθεστώς εντολής στην Παλαιστίνη (1920–1948), η Βρετανία βρέθηκε να διαχειρίζεται μια γη που έβραζε. Από τις ταραχές του 1929 μέχρι την Αραβική Εξέγερση του 1936-39, το Λονδίνο προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα σε αντίθετες δυνάμεις. Στην πορεία, όμως, η Βρετανική Αυτοκρατορία βρέθηκε αποδυναμωμένη, με τη γενική στρατηγική ανά τον κόσμο να όδευε προς την απόσυρση από τις πρώην αποικίες (μία διαδικασία που θα εντείνονταν στις δύο δεκαετίες μετά από την λήξη του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου). Τελικά, το 1948, με το Ισραήλ να ιδρύεται βάσει απόφασης του ΟΗΕ, η Βρετανία αποσύρθηκε, αφήνοντας πίσω μια πληγή που δεν έχει κλείσει έκτοτε.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βρετανία έχασε τη θέση του βασικού «παίκτη» στη Μέση Ανατολή. Τη σκυτάλη πήραν οι ΗΠΑ με τεράστια οικονομικά, στρατηγικά και στρατιωτικά συμφέροντα. Όμως το Λονδίνο δεν εξαφανίστηκε: παρέμεινε σημαντικός εταίρος στις διαπραγματεύσεις, ιδιαίτερα μέσα από το ψυχροπολεμικό Κουαρτέτο για τη Μέση Ανατολή (μαζί με ΟΗΕ, ΗΠΑ και Ρωσία), στηρίζοντας επίσημα τη λύση των δύο κρατών.

Άλλες βρετανικές κυβερνήσεις κατά καιρούς έτειναν προς πιο φιλοϊσραηλινές πολιτικές (συνήθως οι Συντηρητικοί), άλλες επεδίωκαν να ενισχύσουν τον ρόλο της Παλαιστινιακής Αρχής (οι Εργατικοί). Στο μεταξύ, οι σχέσεις με τον αραβικό κόσμο επηρεάζονταν και από ενεργειακές ανάγκες, εμπορικές συμφωνίες και το σημαντικό ρόλο της Βρετανίας στο ΝΑΤΟ. Η ιστορική ευθύνη υπήρχε πάντα στο παρασκήνιο, ακόμη κι αν οι βρετανικές κυβερνήσεις απέφευγαν να την παραδεχτούν δημόσια.

Η τρέχουσα βρετανική κυβέρνηση, υπό τον πρωθυπουργό σερ Κιρ Στάρμερ, βρίσκεται σε δύσκολη θέση. Μετά την 7η Οκτωβρίου 2023 και την αιματηρή τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στο νότιο Ισραήλ, η Βρετανία (ακόμη υπό την ηγεσία του Συντηρητικού Ρίσι Σούνακ) ήταν από τα πρώτα κράτη που εξέφρασαν ακλόνητη στήριξη στο δικαίωμα του Ισραήλ στην αυτοάμυνα.

Μετά από την αλλαγή κυβέρνησης και την άνοδο των Εργατικών στην εξουσία και ενώ οι στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα συνεχίζονται, η Βρετανία δέχεται αυξανόμενη εσωτερική πίεση. Στο Γουέστμινστερ, βουλευτές διαφορετικών κομμάτων ζητούν πιο ξεκάθαρη στάση υπέρ της κατάπαυσης του πυρός. Στους δρόμους του Λονδίνου, εκατοντάδες χιλιάδες διαδηλώνουν για παύση των εχθροπραξιών. Οι ανθρωπιστικές οργανώσεις προειδοποιούν για «κατάρρευση» στη Γάζα, ενώ η βρετανική κοινωνία παραμένει διχασμένη.

Η σημερινή πολιτική κινείται σε τρεις βασικούς άξονες: Πρώτον στην -μετριασμένη- διπλωματική στήριξη στο Ισραήλ – ειδικά στο δικαίωμα ασφάλειας μετά τις επιθέσεις. Δεύτερον, στην υπογράμμιση ανάγκης παροχής ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα με χιλιάδες τόνους προμηθειών που η Βρετανία διοχετεύει μέσω διεθνών φορέων. Τέλος, στη δέσμευση στη λύση των δύο κρατών – τουλάχιστον σε επίπεδο ρητορικής, καθώς πρακτικά το Λονδίνο έχει μικρή επιρροή πάνω στο Ισραήλ και την Παλαιστινιακή Αρχή.

Παράλληλα, η κυβέρνηση Στάρμερ αναζητά ισορροπία με την Ουάσινγκτον, παραδοσιακό στρατηγικό σύμμαχο, ενώ βλέπει χώρες όπως η Γαλλία και η Ισπανία να υιοθετούν πιο δυναμικές θέσεις υπέρ της Παλαιστίνης. Οι εσωτερικές πολιτικές πιέσεις, διαφορετικά εκλογικά κοινά και δημογραφικές ομάδες επίσης λαμβάνονται υπόψιν στις διεργασίες εντός του κυβερνητικού κεντροαριστερού κόμματος.

Η ιστορία βαραίνει ακόμη: Η Βρετανία υπήρξε συνδημιουργός του παλαιστινιακού ζητήματος, και αυτό το παρελθόν σπάνια ξεχνιέται στις αραβικές πρωτεύουσες. (Φωτογραφία: Παλαιστινιακό υπουργείο Εξωτερικών)

Η Βρετανία έχει απωλέσει το «πάτημα» της στη Μέση Ανατολή

Η ιστορία βαραίνει ακόμη: Η Βρετανία υπήρξε συνδημιουργός του παλαιστινιακού ζητήματος, και αυτό το παρελθόν σπάνια ξεχνιέται στις αραβικές πρωτεύουσες. Όμως, στον 21ο αιώνα, το Λονδίνο δεν έχει πλέον το βάρος που είχε κάποτε: οι αποφάσεις παίρνονται κυρίως στην Ουάσινγκτον και στις Βρυξέλλες, ενώ η βρετανική πολιτική περιορίζεται συχνά σε δηλώσεις και ανθρωπιστικές κινήσεις.

Η βρετανική διπλωματία, βέβαια, δεν έχει πάψει να βλέπει τη Μέση Ανατολή ως πεδίο επιρροής – είτε λόγω ενεργειακών συμφερόντων είτε λόγω της βαρύτητας που έχει το εβραϊκό και το μουσουλμανικό στοιχείο στο εσωτερικό της χώρας. Ωστόσο, η εποχή που Λονδίνο, Παρίσι και Ουάσινγκτον αποφάσιζαν το μέλλον της περιοχής με μυστικά χαρτιά και υπογραφές έχει περάσει ανεπιστρεπτί.

Η Βρετανία βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με το ίδιο δίλημμα που τη στοιχειώνει εδώ και έναν αιώνα: να ισορροπήσει ανάμεσα στην ιστορική της κληρονομιά και τον σύγχρονο ρεαλισμό. Η Συμφωνία Sykes–Picot και η Διακήρυξη Μπάλφουρ έθεσαν τα θεμέλια μιας σύγκρουσης που ποτέ δεν επιλύθηκε.

Σήμερα, η Γάζα φλέγεται και το Λονδίνο δεν έχει πια τα μέσα να υπαγορεύσει εξελίξεις. Έχει, όμως, ακόμη τη δυνατότητα να παίξει ρόλο γεφυροποιού – αν θελήσει. Ο Στάρμερ δήλωσε μέσα στο καλοκαίρι πως θα αναγνώρισει το κράτος της Παλαιστίνης πριν την Γ.Σ. του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη. Τι μορφή θα έχει αυτό, κανείς δεν ξέρει. Παράλληλα, πρόσθεσε και ένα μεγάλο «αν»: αν δεν ληφθούν μέτρα για την παύση των εχθροπραξιών και την έναρξη διαπραγματεύσεων. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει η πολιτική βούληση, αλλά και αν το υπόλοιπο διεθνές σύστημα είναι διατεθειμένο να της δώσει αυτόν τον ρόλο.

Και κάπως έτσι, ανάμεσα στις 67 λέξεις της Διακήρυξης Μπάλφουρ και τις σημερινές κραυγές στη Γάζα, η Βρετανία εξακολουθεί να περπατά σε τεντωμένο σχοινί.

Διαβάστε ακόμη: Ποιες αραβικές χώρες στηρίζουν «σιωπηλά» το Ισραήλ

TAGS :
Βρετανία Γάζα Ισραήλ Παλαιστίνη

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook