ΗΠΑ-Ντόναλντ Τραμπ: Πώς πέφτουν εκ των έσω οι απολυταρχίες

Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει, προς το παρόν, αρκετούς «σφουγγοκωλάριους» να τον στηρίζουν κόντρα σε κάθε λογική. Για πόσο ακόμα όμως; Και πότε θα έρθει η στιγμή για να εγκαταλείψουν το πλοίο και να του πριονίζουν την καρέκλα στο Λευκό Οίκο; (Εικονογράφηση Andro)

Παρακολουθούσα τα τελευταία 24ωρα την ακροαματική διαδικασία της Γενικής Εισαγγελέως των ΗΠΑ, της Παμ Μπόντι, η οποία ορίστηκε σε αυτή τη θέση από τον Ντόναλντ Τραμπ, ενώπιον βουλευτών, να προσπαθεί να υποστηρίξει κόντρα σε κάθε λογική τον Πρόεδρο των ΗΠΑ  γύρω από την υπόθεση Έπστιν, και σκεφτόμουν ότι όσοι στέκονται τώρα τόσο σθεναρά στο πλάι του και τον στηρίζουν, όταν θα έρθει η πτώση του, θα εξαφανιστούν μαζί του. Κι αυτό με έβαλε σε σκέψεις για τα θεσμικά όρια του αμερικανικού συντάγματος και για ένα άλλο, ίσως πιο ιστορικό-φιλοσοφικό ερώτημα σχετικά με το τέλος διαφόρων καθεστώτων.

Η δεύτερη θητεία Τραμπ έχει πυροδοτήσει έναν έντονο διεθνή διάλογο για τα όρια της εκτελεστικής εξουσίας στις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Οι απόψεις διίστανται ριζικά: για κάποιους, οι ΗΠΑ βιώνουν μια δημοκρατική οπισθοδρόμηση χωρίς ιστορικό προηγούμενο, για άλλους, πρόκειται απλώς για μια σκληρή αλλά νόμιμη άσκηση λαϊκής εντολής. Ανεξάρτητα από το πού τοποθετείται κανείς σε αυτό το φάσμα, η συζήτηση έχει φέρει στο προσκήνιο ένα ερώτημα που αξίζει να εξεταστεί ιστορικά: πώς ακριβώς καταρρέουν τα καθεστώτα που συγκεντρώνουν υπερβολική εξουσία;

Η απάντηση που προσφέρει ο 20ός αιώνας είναι ότι τέτοια καθεστώτα, όπως του Τραμπ, όσο άτυπο κι αν είναι, σπάνια ανατρέπονται αποκλειστικά από εξωτερικές δυνάμεις ή λαϊκές εξεγέρσεις. Συχνότερα, η κατάρρευσή τους ξεκινά από μέσα, από ρωγμές στην ίδια την εξουσιαστική ελίτ. Αλλά αυτή η διαπίστωση, όσο αληθινή κι αν είναι, χρειάζεται προσοχή: η εσωτερική αποστασία δεν λειτουργεί ποτέ στο κενό. Χρειάζεται πάντα έναν καταλύτη.

Οι Τραμπ της σύγχρονης Ιστορίας

Ο πραξικοπηματίας ως σωτήρας: Ιταλία, Ιούλιος 1943

Η πτώση του Μουσολίνι παραμένει ίσως το πιο διδακτικό παράδειγμα εσωτερικής ανατροπής. Στις 24 Ιουλίου 1943, το Gran Consiglio del Fascismo — το ανώτατο φασιστικό όργανο, στελεχωμένο από ανθρώπους που όφειλαν τα πάντα στον Ντούτσε — ψήφισε εναντίον του. Ο Ντίνο Γκράντι, ο Γκαλεάτσο Τσάνο (γαμπρός του Μουσολίνι), ο Τζουζέπε Μποτάι: κανείς τους δεν ήταν αντιφασίστας. Ήταν φασίστες που αντιλήφθηκαν ότι ο πόλεμος ήταν χαμένος και ότι η δική τους επιβίωση απαιτούσε την απομάκρυνση του ηγέτη.

Αλλά η ψηφοφορία του Gran Consiglio δεν έγινε σε πολιτικό κενό. Δεκαπέντε ημέρες νωρίτερα, οι Σύμμαχοι είχαν αποβιβαστεί στη Σικελία. Χωρίς αυτόν τον εξωτερικό καταλύτη — τη στρατιωτική ήττα που έκανε αδύνατη κάθε αυταπάτη — οι ίδιοι άνθρωποι θα εξακολουθούσαν να χειροκροτούν. Η αποστασία προϋποθέτει έναν υπολογισμό: ότι η προδοσία πληρώνει περισσότερο από την πίστη. Και αυτός ο υπολογισμός απαιτεί αλλαγμένες συνθήκες.

Αντιπαράδειγμα: Η χούντα και ο μύθος της εσωτερικής κατάρρευσης

Η ελληνική εμπειρία δείχνει πόσο πιο σύνθετη είναι η πραγματικότητα. Τον Νοέμβριο του 1973, ο Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Παπαδόπουλο, αλλά όχι για να αποκαταστήσει τη δημοκρατία. Αντιθέτως, σκλήρυνε το καθεστώς. Η πραγματική κατάρρευση ήρθε επτά μήνες αργότερα, μετά την καταστροφή στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974: μια στρατηγική αποτυχία τέτοιου μεγέθους που ανάγκασε τους ίδιους τους στρατιωτικούς να αναζητήσουν πολιτική λύση και να καλέσουν τον Καραμανλή.

Εδώ η εσωτερική μετάβαση υπήρξε, αλλά δεν την υπαγόρευσε η ηθική μεταστροφή ούτε η ορθολογική υποχώρηση φιλόδοξων καιροσκόπων. Την υπαγόρευσε ο φόβος ελληνοτουρκικού πολέμου. Οι στρατηγοί δεν «πρόδωσαν» τον Ιωαννίδη γιατί είδαν ότι το πλοίο βούλιαζε. Τον εγκατέλειψαν γιατί αυτός τρύπησε το πλοίο.

Ρουμανία 1989: Ο πιο ταχύς θάνατος

Η πτώση του Τσαουσέσκου τον Δεκέμβριο του 1989 φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, σαν λαϊκή εξέγερση: η διαδήλωση στο Τιμισοάρα, η αποδοκιμασία στο Βουκουρέστι, η φυγή με ελικόπτερο. Στην πραγματικότητα, η πτώση ήταν αδύνατη χωρίς την αποστασία του στρατού και τμημάτων της Securitate, που στράφηκαν εναντίον του ζεύγους Τσαουσέσκου. Ο Ιον Ιλιέσκου και οι γύρω του — κομμουνιστές αξιωματούχοι που είχαν περιθωριοποιηθεί — βρήκαν στην εξέγερση την ευκαιρία να αδράξουν την εξουσία.

Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν θα συνέβαινε χωρίς το πανευρωπαϊκό ντόμινο: η Πολωνία, η Ουγγαρία, η Ανατολική Γερμανία, η Τσεχοσλοβακία είχαν ήδη αλλάξει. Η Μόσχα είχε σηματοδοτήσει ότι δεν θα επέμβαινε. Χωρίς αυτό το γεωπολιτικό πλαίσιο, η εσωτερική αποστασία θα παρέμενε ανέφικτη, όπως είχε παραμείνει για δεκαετίες.

Πότε δεν πέφτουν: η σκοτεινή πλευρά

Είναι εξίσου σημαντικό να εξετάσουμε τα αντιπαραδείγματα. Ο Στάλιν κυβέρνησε τρεις δεκαετίες χωρίς σοβαρή εσωτερική απειλή ακριβώς επειδή οι εκκαθαρίσεις ήταν τόσο συστηματικές που κανένας δυνητικός αποστάτης δεν προλάβαινε να συσπειρώσει δύναμη. Ο Σαντάμ Χουσεΐν εφάρμοσε παρόμοια μέθοδο: δεν έπεσε εκ των έσω, αλλά από εξωτερική στρατιωτική εισβολή. Η Βόρεια Κορέα παραμένει ανέγγιχτη εδώ και τρεις γενιές. Η αποτελεσματική παράνοια μπορεί να είναι αρκετά σταθεροποιητική.

Αυτό σημαίνει ότι η εσωτερική κατάρρευση δεν είναι νομοτέλεια, απλά μία ακόμη πιθανότητα. Και η πιθανότητα αυξάνεται υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις: όταν η ελίτ παραμένει πολυκεντρική (πολλά κέντρα δύναμης αντί ενός), όταν υπάρχουν θεσμοί που δεν έχουν πλήρως υποταχθεί, και κυρίως όταν ένα εξωτερικό σοκ — στρατιωτικό, οικονομικό ή γεωπολιτικό — αλλάζει τους υπολογισμούς.

Η Σοβιετική Ένωση: η αργή αποσύνθεση

Η σοβιετική κατάρρευση του 1991 προσφέρει μια τρίτη παραλλαγή. Εδώ δεν υπήρξε ούτε λαϊκή εξέγερση ούτε στρατιωτική ήττα, αλλά κάτι πιο αργό: μια σταδιακή απώλεια πίστης στο ίδιο το σύστημα από τη νομενκλατούρα που το υπηρετούσε. Ο Γκορμπατσόφ, τυπικά μεταρρυθμιστής, στην πράξη επιτάχυνε μια αποσύνθεση που ήταν ήδη σε εξέλιξη. Το πραξικόπημα του Αυγούστου 1991 αποτέλεσε την τελευταία απόπειρα των σκληροπυρηνικών να ανατρέψουν τη ροή και απέτυχε ακριβώς επειδή ο στρατός, η KGB, ακόμα και τα μέλη του ίδιου του Πολιτμπιρό δεν ήταν πλέον πρόθυμα να πυροβολήσουν για να σώσουν ένα σύστημα στο οποίο οι ίδιοι είχαν πάψει να πιστεύουν.

Η σοβιετική περίπτωση δείχνει κάτι που λείπει συχνά από τις αναλύσεις: η εσωτερική κατάρρευση δεν προϋποθέτει πάντα δραματική αποστασία. Μπορεί να πάρει τη μορφή μιας σιωπηρής αποχής, μιας συλλογικής απόφασης να μην υπερασπιστεί κανείς αυτό που κάποτε θεωρούσε αυτονόητο.

Τι μας λένε τα μοτίβα

Αν θέλαμε να εξάγουμε μια τυπολογία, θα ήταν περίπου αυτή: πρώτον, χρειάζεται ένας εξωτερικός καταλύτης που καθιστά τη συνέχιση του status quo πιο επικίνδυνη από την αλλαγή. Δεύτερον, χρειάζονται insiders αρκετά ορθολογικοί ώστε να κάνουν αυτόν τον υπολογισμό και αρκετά κυνικοί ώστε να τον εκτελέσουν. Τρίτον, χρειάζεται ένα ελάχιστο θεσμικό πλαίσιο που να επιτρέπει τη μετάβαση χωρίς κενό εξουσίας.

Σε μεγάλο βαθμό χρειάζονται, λοιπόν, οι αδίστακτοι καιροσκόποι. Η Ιστορία το επιβεβαιώνει: οι Γκράντι, οι Ιλιέσκου, ακόμα και οι Έλληνες στρατηγοί του 1974 δεν ήταν δημοκράτες από πεποίθηση. Ήταν ρεαλιστές που κατάλαβαν ότι ο χρόνος τελείωσε. Η αποστασία χωρίς εξωτερικό σοκ είναι εξαιρετικά σπάνια. Τα ποντίκια δεν εγκαταλείπουν το πλοίο απλώς επειδή υποπτεύονται ότι μπορεί κάποτε να βυθιστεί. Το εγκαταλείπουν όταν δουν νερό στο αμπάρι. Και υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο — που η περίπτωση Στάλιν υπενθυμίζει — ένας αρκετά αδίστακτος ηγέτης να εξαλείψει κάθε δυνητικό αποστάτη πριν αυτός προλάβει να δράσει.

Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θα υπάρξουν αποστάτες. Αυτοί θα υπάρξουν πάντα. Είναι αν θα υπάρξει ο καταλύτης, και αν οι θεσμοί θα αντέξουν αρκετά ώστε η μετάβαση να γίνει χωρίς χάος. Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά ομοιοκαταληκτεί και τα μοτίβα που περιέγραψα δεν αφορούν μόνο το παρελθόν. Με μία πολύ σημαντική προσθήκη: τηρουμένων των ιστορικών και πολιτικών αναλογιών.

TAGS :
ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook