Πέτρος Μάρκαρης: «Όταν συνάντησα τον Andrea Camilleri…»

Oι βίοι του Πέτρου Μάρκαρη και του Αντρέα Καμιλλέρι είναι σχεδόν παράλληλοι.

H Ιταλία είναι η τιμώμενη χώρα στη φετινή Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης που μόλις άνοιξε τις πύλες της στη συμπρωτεύουσα, και η λογοτεχνία και ο πολιτισμός της γείτονος έχουν φυσικά την τιμητική τους. Ανάμεσα στις πολλές εκδηλώσεις που θα γίνουν στο ιταλικό περίπτερο της ΔΕΒΘ ξεχωρίζει το αφιέρωμα για τα 100 χρόνια από την γέννηση του Andrea Camilleri (1925-2025), το Σάββατο 10 Μαΐου στις 17.00, με τον φίλο και συνάδελφο του τιμώμενου, τον συγγραφέα Πέτρο Μάρκαρη, την εκδότρια Άννα Πατάκη (εκδότρια των έργων του για την Ελλάδα) και την βοηθό και ατζέντη του Camilleri, την Valentina Alferj.

Μια πρώτη γεύση όμως από τη γνωριμία του Πέτρου Μάρκαρη (δημιουργό του διάσημου επιθεωρητή της μεσογειακής λογοτεχνίας Κώστα Χαρίτου) με τον δημιουργό του Επιθεωρητή Μονταλμπάνο και γενικά για το έργο του και την αστυνομική λογοτεχνία είχαμε την ευκαιρία να πάρουμε λίγες μέρες νωρίτερα, στο συνέδριο “Συζητώντας για τον Andrea Camilleri” (28 και 29 Απριλίου 2025).  Το αφιερωματικό διήμερο πραγματοποιήθηκε με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γεννήση του συγγραφέα στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθήνων στην Οδό Πατησίων, σε συνδιοργάνωση με το Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η καθιερωμενη αυτή θεσμική συνεργασία για τα επόμενα χρόνια έχει ήδη προγραμματίσει ανάλογες εκδηλώσεις για την Έξοδο του Μεσολογγίου (2026) και την επέτειο του Ούγκο Φόσκολο (2027).

Με συμμετοχή πολλών διακεκριμένων Ελλήνων και Ιταλών εισηγητών, το διήμερο ανέδειξε διαφορετικές όψεις από τη ζωή και το έργο του μεγάλου αφηγητή, που το κοινό γνώρισε κυρίως μέσα από τα βιβλία και τις τηλεοπτικές μεταφορές του επιθεωρητή Μονταλμπάνο. Οι εισηγήσεις αφορούσαν θέματα όπως η γλώσσα του Camilleri, η Σικελία και η σπουδαιότητά της, η γαστρονομία ως εργαλείο διδασκαλίας, η σχέση με την ελληνική αρχαιότητα και το φαινόμενο της μετανάστευσης. Εξαιρετικά προβεβλημένη ανάμεσα στις εκδηλώσεις του προγράμματος, ήταν η συζήτηση του Πέτρου Μάρκαρη με τον καθηγητή Ιωάννη Τσόλκα (ΕΚΠΑ).

Οι δύο συγγραφείς γνωρίστηκαν στην Ιταλια το 2004, όταν ο Μαρκαρης ήταν 68 ετών και ο Καμιλλέρι 78, και ανακάλυψαν ότι είχαν βίους παράλληλους.  Και οι δύο ξεκίνησαν από το θέατρο, μετά πέρασαν στον κινηματογράφο ως σεναριογράφοι, έγραψαν και οι δύο το πρώτο τους αστυνομικό μυθιστόρημα μετά τα 55! Και οι δύο τους είχαν προβλήματα όρασης, συγκεκριμένα γλαύκωμα. Ο Καμιλλέρι και στα δύο μάτια, ο Μάρκαρης μόνο στο ένα. Και η εταιρεία πού έκανε  τηλεοπτική σειρά τα μυθιστορηματα του Μονταλμπάνο πρόεκιται να κάνει το ίδιο με τον αστυνόμο Χαρίτο.

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση του Πέτρου Μάρκαρη με τον καθηγητή Ιωάννη Τσόλκα (ΕΚΠΑ).

Η συζήτηση αφορούσε τόσο την ανθρώπινη διάσταση της γνωριμίας τους, όσο και τα γενικά χαρακτηριστικά του λογοτεχνικού είδους που τους ανέδειξε. Όπως συγκεκριμένα και άμεσα εξήγησε ο Πέτρος Μάρκαρης, το αστυνομικό μυθιστόρημα μπορεί να κατηγοριιοπιηθεί τουλάχιστον σε τρεις μεγάλες ομάδες. Το αγγλοσαξωνικό, που είναι πιο στενά αστυνομικό, το σκανδιναυικό, που είναι και κοινωνικό μυθιστόρημα, και το μεσογειακό, που έχει κοινωνικό αλλά και βαθιά πολιτικό χαρακτήρα. Τα μυθιστορήματα αυτά έχουν μία συνεχή ματιά στα πολιτικά γεγονότα και τεκταινόμενα της  κοινωνίας στην οποία εξελίσσονται.

Σε αντίθεση με το αγγλοσαξωνικό μυθιστόρημα, στο μεσογειακό το αστυνομικό μυστήριο δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσο πολιτικής κριτικής. “Όλοι πωλούνται, όλοι αγοράζονται, κάνεις δεν θυμάται τι είναι η αξιοπρέπεια” είναι μια χαρακτηριστική φράση από ήρωα του Καμιλλέρι. Η διασύνδεση με την κοινωνία αλλά και την πολιτική δίνει αυτή την ιδιαιτερότητα στη γραφή του.  Ακόμα πιο συνοπτικά: στο αγγλοσαξωνικό μυθιστόρημα το ερώτημα είναι “ποιός”. Στο μεσογειακό,“γιατί”.

Η συνοπτικότητα, σύμφωνα με τον Μάρκαρη, είναι ένα ακόμα ένα χαρακτηριστικό  του Καμιλλέρι, ο οποίος ήταν περιεκτικός και συνεκτικός στη γραφή του – σύντομος. Τον χαρακτήριζε επίσης η μαεστρία στο σχόλιο και στη συμπυκνωμένη άποψη. Δεν τα έβαζε όλα έτοιμα στο πιάτο, άφηνε περιθώρια στον αναγνώστη να κάνει τη δική του παράλληλη ιστορία. Σήμερα είναι όλα εξηγημένα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια – αυτό με εκνευρίζει, προσθέτει ο Μάρκαρης.

Τον Μάρκαρη εκνευρίζουν επίσης οι περίεργοι ήρωες, όπως ο Ηρακλή Πουαρώ. Ο Μονταλμπάνο ή ο δικός του Κώστας Χαρίτος, είναι αντιήρωες. Κοινό χαρακτηριστικό τους, δεν είναι και δεν παριστάνουν τις ιδιοφυίες. Δεν είναι Σέρλοκ Χολμς, να λένε κάθε τόσο υποτιμητικά στον εκάστοτε συνομιλητή: Elementary, Watson. Αυτό που είναι σημαντικό αντίθετα στον Καμιλλέρι είναι το χιούμορ. Στον Καμιλλέρι το χιούμορ δεν είναι απλό σχόλιο, είναι δομικο στοιχείο.

Κατά τον Μάρκαρη το χιούμορ λείπει από τη νέα λογοτεχνία. Σήμερα η μαυρίλα θεωρείται τεκμήριο βαθυστόχαστης σκέψης. Την εποχή του Καμιλλέρι, το ανατρεπτικό χιούμορ λειτουργούσε ως είδος επιχειρήματος.  Η γενιά του τα αντιμετώπιζε όλα με χιούμορ, ακόμα και την απελπισία. Οι απαντήσεις του ήταν συχνά ξεκαρδιστικές. Στις συναντήσεις τους ο νεαρός διερμηνέας πριν μεταφράσει από τα ιταλικά στα αγγλικά έπρπε πρώτα να συνέρχεται από τα γέλια. Όταν ο Μάρκαρης ρώτησε τη γνώμη του για την κυβέρνηση Πέντε Αστέρων, η απάντηση ήταν απλή: Νοσταλγώ τον Μπερλουσκόνι. – Όταν ήλθε, είπαμε δεν έχει χειρότερο. Τελικά είχε.

Ένα χαρακτηριστικό του Μονταλμπάνο (που μοιράζεται με τον Χαρίτο) είναι το φαγητό. Η κουζίνα σε αυτά τα μυθιστορήματα είναι μία ιεροτελεστία: οι συζητήσεις τι θα μαγειρέψει. Στις συζητήσεις τους πάντως, Καμιλλέρι και Μάρκαρης δεν μιλούσαν για φαγητό, αλλά κυρίως για τα πολιτικά και κοινωνικά θεματα, κυρίως για την Ελλάδα και την Ιταλία, και μία ευρύτερη άποψη για την αριστερά.

Θεωρούσε μάλλον ότι είναι καλύτερα στην αντιπολίτευση, ακολουθώντας την πολιτική του Τολιάτι, ότι “δεν είμαστε κόμμα κυβερνητικό, αλλά κόμμα που πολεμά το σύστημα, ώστε ο κόσμος να ζήσει καλύτερα”. Η ξεκάθαρη πολιτική τοποθέτηση του συγγραφέα από τα νεανικά και φοιτητικά του χρόνια, που μεταφέρεται και στα έργα του, είναι η μάτια ενός κομμουνιστή του πρώτου μεταπολέμου. Ένα χαρακτηριστικό που προϋπήρχε και σε παλαιότερους συγγραφείς, όπως για παράδειγμα ο επίσης Σικελός Leonardo Sciascia (Σάσα).

Για τον Καμιλέρι ένα κριτήριο για να περιγράψει μια κοινωνία ήταν η ηθική του μοτορίνο (το σκούτερ). Διαπίστωνε την καθημερινή παράβαση κανόνων. Για να καταλάβετε τις αξίες της κοινωνίας, παρατηρείστε το πώς οδηγούν οι οδηγοί σε μία πόλη, έλεγε. Βγαίνοντας κατόπιν στην Πατησίων, μπορούσα να βγάλω προφανή συμπεράσματα.

//Αναλυτικά το πρόγραμμα εδώ. 

Διαβάστε ακόμα: «Ένας έντιμος άνθρωπος». O ΛεΚαρέ τα βάζει ανοιχτά με τον Τραμπ και το Brexit.

TAGS :
Αστυνομική λογοτεχνία Πέτρος Μάρκαρης

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook