Βυζαντινή Ψαλμωδία και Περιστρεφόμενοι Δερβίσηδες συμπράττουν για πρώτη φορά

Η Βυζαντινή Χορωδία του εν Αθήναις Συλλόγου Μουσικόφιλων Κωνσταντινουπόλεως και οι Περιστρεφόμενοι Δερβίσηδες της Κωνσταντινούπολης εμφανίζονται με ένα κοινό πρόγραμμα στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας.

Στην Ελευσίνα, τον κατεξοχήν τόπο του Μυστηρίου, θα συναντηθούν αυτό το Σάββατο (27 Σεπτεμβρίου 2025) δύο από τις σπουδαιότερες μυστικές και λειτουργικές μουσικές παραδόσεις του κόσμου, με κοινό σημείο αναφοράς την Κωνσταντινούπολη. Η Βυζαντινή Χορωδία του εν Αθήναις Συλλόγου Μουσικόφιλων Κωνσταντινουπόλεως (χοράρχης Καλλίστρατος Κωφόπουλος) και οι Περιστρεφόμενοι Δερβίσηδες της Κωνσταντινούπολης εμφανίζονται με ένα κοινό πρόγραμμα στον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας, λίγες ημέρες μετά την επιτυχημένη τους κοινή εμφάνιση στην Μεγάλη Αίθουσα της Φιλαρμονικής των Παρισίων.

Στην αθηναϊκή τους εμφάνιση, η οποία πραγματοποιείται στο πλαίσιο του τριήμερου 3ου Διεθνούς Συμποσίου για μια Νέα Ελευσίνα  «Επαναγοητεύοντας τον Κόσμο» / “Re-Enchanting the World” (25–27 Σεπτεμβρίου 2025), θα συμμετέχουν επίσης ο λυράρης Σωκράτης Σινόπουλος και ο σκηνοθέτης Μιχαήλ Μαρμαρινός ως αφηγητής. Καλλιτεχνικός διευθυντής του προγράμματος είναι ο Kenan Öztürk και καλλιτεχνικός σύμβουλος ο Jochen Sandig.

Με αφορμή αυτἠ την κοινή εμφάνιση, μιλήσαμε με τον ερμηνευτή και μουσικό διευθυντή του μικρού ορχηστρικού συνόλου Mete Edman, σχετικά με την παράδοση του σουφισμού και το πνευματικό περιεχόμενο του περιστροφικού χορού των δερβίσηδων – αλλά και των… δερβισισσών.

H Βυζαντινή Χορωδία του εν Αθήναις Συλλόγου Μουσικόφιλων Κωνσταντινουπόλεως και οι Περιστρεφόμενοι Δερβίσηδες της Κωνσταντινούπολης υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Kenan Öztürk, ήταν οι πρώτοι που πραγματοποίησαν αυτό το έργο.

– Πώς προέκυψε η ιδέα για μια συνύπαρξη βυζαντινών ψαλτών και περιστρεφόμενων δερβίσηδων;

Ήταν μια ιδέα του καλλιτεχνικού μας διευθυντή Kenan Öztürk. Ήδη το 2007 παρουσίασε στη Cité de la Musique στο Παρίσι ένα πρόγραμμα με έξι διαφορετικά μουσικά είδη από την Κωνσταντινούπολη, για να αναδείξει ένα μέρος της μουσικής της πολυμορφίας. Η παράστασή μας ήταν ένα έργο που ένωνε δύο διαφορετικές κουλτούρες και θρησκείες που συνυπάρχουν στην Κωνσταντινούπολη. Το παρισινό κοινό αντέδρασε πολύ θετικά τότε και το ίδιο συνέβη και στη συναυλία που δώσαμε στις 13 Σεπτεμβρίου 2025 στην Μεγάλη Αίθουσα της Φιλαρμονικής στο Παρίσι.

– Αυτή η παράσταση εντάχθηκε σε ένα μεγάλο τριήμερο αφιέρωμα στον σουφισμό.

Η Φιλαρμονική ανακοίνωσε την εκδήλωση έξι μήνες πριν από την ημερομηνία της συναυλίας και τα εισιτήρια για την αίθουσα 2.500 θέσεων εξαντλήθηκαν σε λίγες μέρες. Τόσο από πολιτιστική όσο και από αισθητική άποψη, η πρόταση του Kenan Öztürk προκάλεσε μια γρήγορη και θετική αντίδραση από το κοινό. Είμαι χαρούμενος που αυτή η εκδήλωση τώρα θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα. Πιστεύω ότι θα πραγματοποιηθεί και στην Κωνσταντινούπολη το συντομότερο δυνατό.

– Υπάρχουν κάποια ιστορικά προηγούμενα;

Δεν έχει ξαναγίνει κάτι τέτοιο στο παρελθόν. H Βυζαντινή Χορωδία του εν Αθήναις Συλλόγου Μουσικόφιλων Κωνσταντινουπόλεως και οι Περιστρεφόμενοι Δερβίσηδες της Κωνσταντινούπολης υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Kenan Öztürk, ήταν οι πρώτοι που πραγματοποίησαν αυτό το έργο.

Ο σουφισμός είναι μια φιλοσοφία που συνίσταται στην απελευθέρωση από τις υλικές επιθυμίες, ή στην προσπάθεια απελευθέρωσης από αυτές.

– Λέγεται πως η λέξη σουφί σχετίζεται με την ελληνική λέξη σοφία

Ναι, με την έννοια του «σοφού και γνωστικού». Στα γαλλικά λέγεται «sophiste», στα λατινικά «sophus».

– Στη δική σας παράδοση, τι ακριβώς σημαίνει σουφί.

Αν και η λέξη «σουφί» θεωρείται παράγωγο της λέξης «σοφία», δεν σημαίνει «επιστήμονας» στον ισλαμικό κόσμο. Ο σουφισμός είναι μια φιλοσοφία που συνίσταται στην απελευθέρωση από τις υλικές επιθυμίες, ή στην προσπάθεια απελευθέρωσης από αυτές, στην αφοσίωση στον δημιουργό και στον εξαγνισμό από κάθε μορφή αντίθεσης. Πιστεύοντας ότι είναι αδύνατο να φτάσει κανείς στον δημιουργό μέσω των αυστηρών κανόνων των θρησκειών, οι σουφί ξεκίνησαν νέες μυστικιστικές αναζητήσεις χωρίς όμως να εγκαταλείψουν τη θρησκεία τους, χάρη στη φιλοσοφία. Άνοιξαν νέους δρόμους χρησιμοποιώντας την τέχνη, τη μουσική και τον χορό.

– Ποιος είναι ο ρόλος του περιστροφικού χορού;

Το σεμά είναι ένας μυστικιστικός χορός που δημιουργήθηκε από τον στοχαστή Μεβλάνα Τσελαλεντίν Ρουμί, ο οποίος έζησε τον 13ο αιώνα. Ο Ρουμί εξύψωσε την κατάσταση της θεϊκής του έκστασης σε ένα άλλο επίπεδο ασκώντας το σεμά. Υποδεχόμενος τη μουσική και τα μουσικά όργανα στο ντεργκάχ του (διδασκαλείο, εστία…), ο Ρουμί συνέδεσε το πνευματικό ταξίδι του ανθρώπου προς τον Θεό με τη μουσική και τον χορό. Σύμφωνα με τον Ρουμί, όλα περιστρέφονται στο σύμπαν. Από τους πλανήτες και τα αστέρια στο διάστημα μέχρι τα άτομα, τα συστατικά στοιχεία της ύλης, η περιστροφή είναι μια δράση που αποτελεί την ίδια την ουσία της ύπαρξης.

Το σεμά είναι μια κατάσταση πνευματικής έκστασης που μπορεί να εκδηλωθεί όχι μόνο με την περιστροφή, αλλά και με την απαγγελία ποιημάτων, τις κραυγές και τη μουσική.

– Ποιο είναι το πνευματικό περιεχόμενο του σεμά;

Το σεμά είναι μια κατάσταση πνευματικής έκστασης που μπορεί να εκδηλωθεί όχι μόνο με την περιστροφή, αλλά και με την απαγγελία ποιημάτων, τις κραυγές και τη μουσική. Το σεμά Μεβλεβί συνίσταται στην περιστροφή γύρω από τον εαυτό. Μετά τον 13ο αιώνα, οι μαθητές του Ρουμί έδωσαν στο σεμά μια τελετουργική μορφή. Οι τελετές του σεμά, που συνοδεύονται από την ιερή τουρκική μουσική Μεβλεβί Αγίνι (τελετουργία Μεβλεβί), ασκούνται εδώ και αιώνες. Το σεμά είναι η έκφραση μιας κατάστασης θεϊκής έκστασης. Ως εκ τούτου, το σεμά δεν τελείται σε χώρους πένθους, αλλά αντίθετα σε χώρους χαράς, όπως οι γάμοι. Δεν πρέπει απαραίτητα να έχει τη μορφή τελετής.

– Προκαλεί εντύπωση ότι στην ομάδα σας μετέχουν εξίσου άντρες και γυναίκες.

Ιστορικά αυτό ίσχυε, αλλά στον 20ο αιώνα ατόνισε με την πολιτικοποίηση του Ισλάμ μετά την εγκαθίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας. Από το 1993 αναβίωσε σε αυτή την κοινότητα. Δεν υπάρχει καμία άλλη κοινότητα στην Τουρκία όπου γυναίκες και άνδρες ασκούν μαζί το σεμά. Σύμφωνα με αυτή τη φιλοσοφία, δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ γυναικών και ανδρών ενώπιον του Θεού. Θα ήθελα να τονίσω ότι η Μεβλεβί, όπως και η Μπεκτασί, είναι μια ανατολική φιλοσοφία ετερόδοξη στο πλαίσιο του Ισλάμ. Επομένως, δεν κάνει καμία διάκριση μεταξύ γυναικών και ανδρών.

-Ήταν πάντοτε μια τελετουργία στην οποία μπορούσαν να υπάρχουν θεατές;

Αρχικά, φυσικά, δεν υπήρχε κοινό για το σεμά. Ασκείται σε κατάσταση πνευματικής έκστασης. Στην αρχή, οι άνθρωποι ερχόντουσαν μόνο για να παρακολουθήσουν το σεμά που ασκούσαν οι δερβίσηδες. Αργότερα, προκειμένου να γνωστοποιήσουν αυτή την παράδοση, οι δερβίσηδες παρουσίασαν το σεμά και στο κοινό.

Δεν υπάρχει καμία άλλη κοινότητα στην Τουρκία όπου γυναίκες και άνδρες ασκούν μαζί το σεμά. Σύμφωνα με αυτή τη φιλοσοφία, δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ γυναικών και ανδρών ενώπιον του Θεού.

– Τι επικοινωνείτε με το κοινό σε μία αίθουσα συναυλιών;

Το ταξίδι προς τον Θεό είναι στην πραγματικότητα ένα ταξίδι προς την ίδια την ουσία της ύπαρξης. Το μήνυμα εδώ είναι αυτό της ενότητας. Να αντιμετωπίζουμε όλους τους ανθρώπους χωρίς διακρίσεις θρησκείας, γλώσσας ή φυλής, να μιλάμε για αγάπη, να βάζουμε τέλος στους πολέμους, να ζούμε ως αδέλφια, αυτά είναι τα μηνύματα που θέλουμε να μεταδώσουμε στον θεατή.

– Εσείς ο ίδιος πώς ανακαλύψατε την παράδοση του σουφισμού και τι βρήκατε τελικά σε αυτήν;

Ανακάλυψα το σουφισμό χάρη στη μουσική. Η μουσική και ο χορός (sema) αποτελούν ένα αδιαχώριστο σύνολο. Η μουσική με έφερε εδώ, κατά κάποιον τρόπο. Αυτό που βρήκα είναι η ενότητα του είναι. Δηλαδή, η ιδέα ότι όλα προέρχονται από την ενότητα. Προσπαθούμε να εφαρμόσουμε στη ζωή μας τις αρχές που μάθαμε εδώ. Οι γνώσεις που αποκτάμε δεν έχουν καμία αξία αν δεν τις εφαρμόζουμε στην πράξη, αντίθετα γίνονται βάρος για τον άνθρωπο. Προσπάθησα επίσης να αναπτύξω την κατανόησή μου εδώ. Κατάλαβα ότι κάθε δυαδικότητα είναι μια ψευδαίσθηση. Παρόμοιες γνώσεις συναντάμε στον ταοϊσμό και στον κινεζικό βουδισμό. Και αυτό έχει ειπωθεί και στο παρελθόν. Ένας άνθρωπος μπορεί να εξετάσει κάθε είδους απόψεις, δεν υπάρχει όριο στη μάθηση.

Μετά από την Ελευσίνα, η παράσταση θα επαναληφθεί και στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (27 Σεπτεμβρίου 2025) σε συμπαραγωγή με το World Human Forum.

* Πληροφορίες για την παράσταση και εισιτήρια θα βρείτε εδώ.

* *Περισσότερες πληροφορίες στο πρόγραμμα του αφιερώματος στο Παρίσι (στα γαλλικά) εδώ. 

*** Φωτογραφίες: William Beaucardet

TAGS :
παράσταση χορός

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook