Θεόδωρος Στάμος (1922-1997): Ένας λησμονημένος στον τόπο του καλλιτέχνης

Γεννημένος το 1922 στο Μανχάταν, ο Θεόδωρος Στάμος υπήρξε μία από τις καθοριστικές μορφές της πρώτης γενιάς του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού, ένας καλλιτέχνης αιρετικός.

Ίσως δεν έχει υπάρξει άλλος Έλληνας καλλιτέχνης που να έχει υποδεχτεί τόσο εν ζωή όσο και, ιδίως, μετά θάνατον, τόση αδιαφορία από την πατρίδα του. Τι κι αν έργα του βρίσκονται σε μερικά από τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου, όπως το MoMA; Οι ατομικές εκθέσεις με έργα του είναι μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού. Στην Αθήνα είχε να γίνει από τα τέλη των 80s-αρχές 90s και φτάνουμε στο 2026 για να δούμε την πρώτη σύγχρονη έκθεση με έργα του, στη Roma Gallery στο Κολωνάκι, με τίτλο «Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό Πεδίο», τα οποία έργα εντάσσονται στην ενότητα «Ατέρμονα Πεδία».

Γεννημένος το 1922 στο Μανχάταν, ο Θεόδωρος Στάμος υπήρξε μία από τις καθοριστικές μορφές της πρώτης γενιάς του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού και το νεότερο μέλος των ιστορικών «Irascibles» (Οξύθυμοι).

Από τις πρώιμες βιομορφικές συνθέσεις της δεκαετίας του 1940 έως τα εμβληματικά Infinity Fields [Ατέρμονα πεδία], ανέπτυξε μια ζωγραφική γλώσσα που συνέδεσε οργανικές μορφές, αρχέγονα σύμβολα και παλλόμενα χρωματικά πεδία με μια πνευματική εμπειρία της φύσης και του τοπίου. Το 1943, σε ηλικία μόλις είκοσι ενός ετών, πραγματοποίησε την πρώτη ατομική του έκθεση στη Wakefield Gallery and Bookshop σε διοργάνωση της Betty Parsons.

Γύρω στο 1953, ο Στάμος συνέταξε μια από τις σημαντικότερες θεωρητικές παρεμβάσεις του σχετικά με τον ρόλο της φύσης στη σύγχρονη ζωγραφική με τίτλο «Why Nature in Art» (Γιατί η φύση στην τέχνη).

O καλλιτέχνης του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού

Ο Θεόδωρος Στάμος υπήρξε ένας καλλιτέχνης από τους ελάχιστους της πρώτης γενιάς του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού που δεν αντιμετώπισαν τη φύση ως αφετηρία για αφαιρετικές συνθέσεις, αλλά ως θεμελιώδη κοσμολογική αρχή της ίδιας της ζωγραφικής. Αυτή του η τοποθέτηση αναδείχθηκε νωρίς από τον ζωγράφο και θεωρητικό Barnett Newman στο δοκίμιό του για τον κατάλογο της έκθεσης του Στάμου στη Betty Parsons το 1947: «Το έργο του Θεόδωρου Στάμου, λεπτό και αισθησιακό καθώς είναι, αποκαλύπτει μια στάση απέναντι στη φύση που μοιάζει περισσότερο με πραγματική «κοινωνία» (communion)».

Το 1947 εξέθεσε με άλλους νεοτεριστές καλλιτέχνες, όπως οι Stil, Reinhardt και Newman, στην γκαλερί Betty Parsons και παρουσίασε ατομική έκθεση στην ίδια αίθουσα. Στα 1948 – 1949 ταξίδεψε στη Γαλλία, την Ιταλία και την Ελλάδα.

Λίγα χρόνια αργότερα, γύρω στο 1953, ο Στάμος συνέταξε μια από τις σημαντικότερες θεωρητικές παρεμβάσεις του σχετικά με τον ρόλο της φύσης στη σύγχρονη ζωγραφική με τίτλο «Why Nature in Art» (Γιατί η φύση στην τέχνη) την οποία παρουσίασε στη συνέχεια σε πολυάριθμα πανεπιστήμια. Η διάλεξη ξεκινά ως εξής: «Το γιατί η φύση στην τέχνη αποτελεί το μεγάλο ερώτημα στο οποίο προσπαθώ να απαντήσω εδώ και πολύ καιρό. Όσο ζω και εργάζομαι με αυτό το ευρύ θέμα, μετατρέπεται στο πρόβλημα του τι, του πώς και του γιατί της φύσης στην τέχνη».

Περισσότερο φιλοσοφικό και υπαρξιακό παρά θεματικό ζήτημα, η φύση δεν συνιστά για τον Στάμο απλώς αντικείμενο αναπαράστασης, αλλά λειτουργεί ως ένα σύνθετο σύστημα δυνάμεων, ρυθμών και μετασχηματισμών που μεταφράζονται σε ζωγραφική εμπειρία. Η προσέγγιση αυτή κορυφώνεται στα Ατέρμονα πεδία, που αποτελούν την πιο ολοκληρωμένη εικαστική διατύπωση της κοσμολογικής του σκέψης. Στα έργα αυτά, το τοπίο αποδεσμεύεται από την αναπαράσταση ως αναγνωρίσιμο φυσικό περιβάλλον και μετατρέπεται σε πεδίο απεραντοσύνης, έναν  χώρο συγχρόνως εσωτερικό και κοσμολογικό.

Περισσότερο φιλοσοφικό και υπαρξιακό παρά θεματικό ζήτημα, η φύση δεν συνιστά για τον Στάμο απλώς αντικείμενο αναπαράστασης, αλλά λειτουργεί ως ένα σύνθετο σύστημα δυνάμεων, ρυθμών και μετασχηματισμών.

Ο Θεόδωρος Στάμος ενδιαφέρθηκε και για τη φιλοσοφία της Άπω Ανατολής, αλλά και για τη γιαπωνέζικη τέχνη και την καλλιγραφία. Λίγο αργότερα, το 1954, δημιούργησε τα πρώτα Χρωματικά Πεδία.

Το έργο του παρουσιάστηκε σε ορισμένες από τις σημαντικότερες εκθέσεις της μεταπολεμικής τέχνης, όπως Younger American Painters (Guggenheim, 1954), The New American Painting as Shown in Eight European Countries 1958-1959 (διοργάνωση MoMA, παρουσιάστηκε στο MoMA το 1959) και documenta II (Κάσελ, 1959). Από το 1970 περνούσε μεγάλο μέρος του χρόνου του στη Λευκάδα, όπου το φως και το τοπίο του Ιονίου διαμόρφωσαν τις υποσειρές των Ατέρμονων πεδίων: Λευκάδα, Ιερουσαλήμ και Τορίνο. Ο Στάμος πέθανε το 1997 στα Ιωάννινα και τάφηκε στη Λευκάδα. Έργα του βρίσκονται σήμερα σε σημαντικές ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές μεταξύ των οποίων στο Museum of Modern Art (MoMA), το Whitney Museum of American Art, το Solomon R. Guggenheim Museum και το Metropolitan Museum of Art στη Νέα Υόρκη, καθώς και στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα.

Πρωταγωνιστική μορφή του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού διεθνώς, πορεύθηκε με συνέπεια καθ’ όλη την εικαστική του διαδρομή -από τους βιομορφικούς πίνακες (1945 – 1949) και τα αφηρημένα και καλλιγραφικά έργα (1949 – 1955) έως τις τρεις μεγάλες σειρές που δημιούργησε από το 1954 έως το 1993- δίνοντας ένα έργο πνευματικό, με υπαρξιστικό και οντολογικό περιεχόμενο.

Ο Έλληνας καλλιτέχνης μαζί με τους υπόλοιπους των Οξύθυμων.

Η περίπτωση τον Οξύθυμων και το «οξύθυμο» στυλ του

Στα μέσα των 40s και μετά στα 50s, ο σπουδαίος αυτός καλλιτέχνης συνδέθηκε με τους Adolph Gottlieb και Barnett Newman, δύο επιφανείς Αμερικάνους ζωγράφους της εποχής, και, μαζί με τον επίσης ζωγράφο Mark Rothko, θέλησαν να σπάσουν τα δεσμά με το ακαδημαϊκό παρελθόν, υποστηρίζοντας ότι τα πρωτόγονα και μυθολογικά θέματα, αποδομένα μέσα από αφαιρετικές μορφές, μπορούσαν να εκφράσουν πιο άμεσα τη σύγχρονή τους πραγματικότητα.

Το 1950 συνυπέγραψε με δεκαεπτά ακόμη καλλιτέχνες της πρωτοπορίας, μεταξύ άλλων τους προαναφερθέντες 3 ζωγράφους, τον Pollock και τον De Kooning, επιστολή διαμαρτυρίας καταγγέλλοντας τα συντηρητικά κριτήρια της συγκρότησης έκθεσης σύγχρονης αμερικανικής ζωγραφικής στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης (MoMA). Με αυτή την επιστολή διεκδίκησαν θεσμική αναγνώριση για τη ριζοσπαστική γλώσσα της αφηρημένης ζωγραφικής.

Το 1951, το πρώτο βήμα για τη θεσμική αναγνώριση είναι η ομαδική φωτογραφία από τη Nina Leen για το περιοδικό Life, όπου ο Θεόδωρος Στάμος φωτογραφίζεται με τους έτερους 17, όντας μπροστά μπροστά, αντικρυστά με τον Rothko.

Σε αυτή τη φωτογραφία μπορεί κανείς να αντιληφθεί πολλά για το στυλ του Στάμου. Ενώ οι υπόλοιποι 17 εμφανίζονται ντυμένοι κομφορμιστικά, σε σύγκρουση δηλαδή με αυτό που εκπροσωπούν και ζητούν από την καθεστηκύια τάξη, ο Στάμος είναι… αφηρημένος. Δε φοράει γραβάτα, έχει ανοιχτό το πουκάμισό του, η εικόνα του συνάδει με την τέχνη του και τη φιλοσοφία του. Κι η στάση του σώματος του δηλώνει πολλά. Οι όρθιοι ποζάρουν με τα χέρια στις τσέπες ή σταυρωμένα, οι καθιστοί με σταυροπόδι ή τα χέρια στα πόδια. Ο Στάμος έχει ανεβάσει το ένα πόδι πάνω στο τραπεζάκι, το έχει σε γωνία και είναι αυτός με άλλους 1-2 που «επαναστατούν» στον κομφορμισμό.

Στα έργα του συναντά κανείς μια γεωμετρία των 3, αφού σε πολλούς πίνακές του μοιάζει να χωρίζει το κάδρο σε τρία σημεία, με το πάνω και το κάτω να καταλαμβάνουν μικρό τμήμα και το μεσαίο μεγαλύτερο. Μοιάζει να έχει εφαρμόσει το πυθαγόρειο θεώρημα εκτός τριγώνου. Όπως στο τρίγωνο το τετράγωνο της υποτεινούσης ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο καθέτων πλευρών, έτσι στους πίνακές του η έκταση του μεσαίου τμήματος φαντάζει στο μάτι σαν να ισούται με το άθροισμα της έκτασης των δύο έτερεων τμημάτων.

Αυτό, βέβαια, είναι μια προσωπική μου ερμηνεία. Ο ίδιος δεν επεδίωξε ποτέ να τοποθετήσει τα έργα του σε ένα πλαίσιο, όπως μου ανέφεραν και οι δύο curators της έκθεσης στη Roma Gallery. Αλλά η τέχνη, ειδικά ο Αφηρημένος Εξπρεσιονισμός που εκπροσώπησε ο Έλληνας καλλιτέχνης, επιτρέπει αυτή την ελευθερία, το να πάρουμε τα ηνία και να κατευθύνουμε την εικόνα σε ένα προσωπικό μας μονοπάτι νόησης.

* Roma Gallery Ρώμα 5, Αθήνα, 21 3035 8344

Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν η Άλια Τσαγκάρη και ο Ηριδανός Τσιριγκούλης.

Ώρες λειτουργίας:
Τρίτη, Πέμπτη, Παρασκευή: 11:00-20:00

Τετάρτη, Σάββατο: 11:00-16:00
Κυριακή, Δευτέρα: κλειστά

Διάρκεια έκθεσης: Ως 4/7

Περισσότερα εδώ.

TAGS :
Έλληνας ζωγράφος

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook