Η φιλοσοφία του μπλε

Πωλ Σινιάκ, «Το Σαιν-Τροπέ μετά την καταιγίδα» (1895). Το μπλε χρώμα είναι εδώ αυτό που θέτει το συναίσθημα.

Σε πολλούς πολιτισμούς το μπλε ήταν το χρώμα πολύ ιδιαίτερων και φορτισμένων νοημάτων. Όπως στο Ισλάμ, λόγου χάρη, όπου αναπαριστά την θεϊκή προστασία ή όπως στον ινδουισμό που θεωρείται το χρώμα της δύναμης και της ισχύος.

Χρώμα «πολύχρωμο» και δυϊκό, το μπλε στο ένα φάσμα των νοηματικών του αποχρώσεων συμβολίζει την αγνεία, το πνεύμα, την αγιότητα, ενώ στο άλλο φάσμα παίρνει την όψη της μελαγχολίας, της αποστασιοποίησης, του αδειάσματος της ψυχής από έγνοιες μπρος στη θέα του απέραντου.

Λεπτομέρεια από φαραωνικό τάφο, ζωγραφισμένη με ένα «μυστηριώδες» αιγυπτιακό μπλε.

Μπλε Ρουά: Η απόχρωση της βασιλικής αύρας

Όπως συμβαίνει με το χρυσό, έτσι και το μπλε χρώμα είναι πολύ σπάνιο σαν «φυσικό» χρώμα κάποιου λίθου. Είναι δύσκολο να το βρεις σαν πρώτη ύλη. Συνήθως, πρέπει να το δημιουργήσεις τεχνητά ως σύνθεση άλλων αποχρώσεων. Αυτή η σπάνη έδωσε στο μπλε προοπτική της ευγενικής καταγωγής και θεοποιημένου κύρους.

Εξαιτίας, λοιπόν, της δυσκολίας εύρεσης κοιτασμάτων αζουρίτη, χαλκού και άλλων μετάλλων, σε πολλούς πολιτισμούς το μπλε συνδέθηκε με τη βασιλική αύρα. Έτσι φτάσαμε σήμερα να δανειζόμαστε από την αρχαία Αίγυπτο το  «αιγυπτιακό μπλε», που μοιάζει με στιβαρό τιρκουάζ, και είναι ίσως η πρώτη τεχνητή βαφή. Το μπλε για τους Αιγύπτιους ήταν συμπληρωματικό του χρυσού, καθώς είχαν τη βαθιά πεποίθηση ότι είναι ένα υψηλής αίσθησης χρώμα.

Εύλογο ήταν τα γλαυκώδη χρώματα να είναι πανάκριβα. Μάλιστα, υπάρχει και ένα ανεκδοτολογικό δεδομένο που αφορά τον Μιχαήλ Άγγελο: λέγεται πως ο πίνακας με τον «Ενταφιασμό του Χριστού» έμεινε ανολοκλήρωτος επειδή ο καλλιτέχνης δεν άντεχε οικονομικά να αγοράσει άλλο μπλε χρώμα.

H ασύλληπτη τοιχογραφία του Μιχαήλ Άγγελου για την «Τελική Κρίση», η οποία καλύπτει τον τοίχου του ιερού της Καπέλα Σιξτίνα στο Βατικανό, δεν τσιγκουνεύτηκε καθόλου το μπλε.

Το αγαπημένο χρώμα του Θεού

Μπορεί στον ελληνορωμαϊκό κόσμο το μπλε να ήταν χθόνιο, ερεβώδες και καταραμένο (ας θυμηθούμε εδώ τα σκούρα μπλε φρύδια του Δία), πάντως, όπως φαίνεται, ο πρώιμος χριστιανισμός συνομιλούσε περισσότερο με την Ανατολή, γι’ αυτό και ενσωμάτωσε την αντίληψη πως οι κυανές αποχρώσεις λειτουργούν ως υπενθύμιση ύπαρξης της υπερβατικότητας, ως απεικόνιση πραγμάτων ανώτερων του ανθρώπου.

Στα χρόνια του Βυζαντίου, το βαθύ μπλε στην τέχνη και στη διακόσμηση προερχόταν από την εξόρυξη του λάπις λαζούλι, ένος σπάνιου ορυκτού απ’ τα βάθη της Περσίας. Επειδή ήταν τόσο πολύτιμο, αντανακλούσε μια θεϊκή αξία. Εκ του αισθητικού αποτελέσματος, το μπλε έγινε ο μεταφυσικός δείκτης μιας υπερκόσμιας διάστασης.

Η λάμψη του, συνδυαστικά με το χρυσό, το οποίο αποτύπωνε το άκτιστο φως, ήταν το μήνυμα της ελπίδας του παραδείσου. Ήταν, επίσης, ένα πέπλο που τύλιγε τη Θεοτόκο, η οποία πάντα απεικονιζόταν σε σκούρες κυανές ενδυμασίες, ένδειξη αγνότητας και καθαρότητας, τεχνοτροπία που πέρασε και στην αναγεννησιακή εποχή, αποκτώντας βέβαια μια πιο φυσική διάσταση.

Μπορεί κατά την Αναγέννηση το μπλε να μην έχει τη μυστικιστική αύρα του Μεσαίωνα και να παίρνει μια νατουραλιστική χροιά, όμως, παραμένει ένα αιθέριο χρώμα, το οποίο απέκτησε τη σημασία της ελευθερίας.

Βίνσεντ Βαν Γκογκ, «Έναστρη νύχτα πάνω απ’ τον ροδανό» (1888).

Μπλε χρώμα: Από την υπερβατικότητα στην ένταση των εντυπώσεων

H σταδιακή εκκοσμίκευση διαφόρων κοινωνιών έφερε ανακατατάξεις και στη θεωρητική σύλληψη των χρωμάτων. Οι αποχρώσεις του μπλε ναι μεν παύουν να συνομιλούν με άφθαρτες ουσίες, αλλά τούτος ο νεωτερισμός δεν αναιρεί ότι το μπλε εξακολουθεί να προκαλεί ταραχή: είναι η άκρη του κόσμου, το χρώμα που δεν μπορεί κανείς να αγγίξει.

Κλωντ Μονέ, «Εντύπωση, Ανατολή» (1874).

Οι ιμπρεσιονιστές επέμειναν στο βαθυγάλαζο και το συνδύασαν με άλλες αποχρώσεις για να δημιουργήσουν ζωηρές εντυπώσεις, ενώ το μπλε του κοβαλτίου που επέλεγαν ο Ρενουάρ και ο Βαν Γκογκ απέπνεε μια μεθυστική κατάσταση, μια ονειρική αλληγορία, μια τάση φυγής απ’ την πραγματικότητα

Βέβαια, αυτή η ταραχή πολλές φορές σηματοδοθεί επικινδυνότητα και απειλή. Όπως συμβαίνει στις ρομαντικές απεικονίσεις της θάλασσας ως το πιο άγριο στοιχείο της φύσης. Δίπλα στο ανοιχτό τιρκουάζ της πελαγίτικης μπουνάτσας υπάρχει το μπλου-μπλακ στις τρικυμίες και στις λυσσασμένες φουρτούνες. Το μπλε, σε τελική ανάλυση, μακράν του να είναι ένα κυριολεκτικό και «τοπικό» χρώμα, μάλλον διατηρεί πάντοτε έναν έντονο ιδεαλισμό: οι αποχρώσεις του αλλάζουν αναλόγως της ψυχοπνευματικής αντίληψης.

O πίνακας με τον «Γέρο κιθαρίστα» (1904) είναι ένας απ’ τα χαρακτηριστικά έργα της blue period που πέρασε ο Πικάσο

I’ve got the blues…

Οι ωφέλιμες πτυχές του μπλε για την ψυχή και το σώμα, η αίσθηση ηρεμίας, ιδιαίτερα στις ανοιχτόχρωμες αποχρώσεις όπως το γαλάζιο, το baby blue, το μπλε του σχιστόλιθου ή το mayan blue, αποτέλεσαν τον συνδετικό κρίκο για να αποδοθεί χρωματικά το αίσθημα της αγνότητας, της αποκάθαρσης και της εξυγίανσης. Πρόκειται για την ωκεάνια ανάγκη της ψυχής να κλειστεί πλήρως στον εαυτό της και να απαλλαχθεί απ’ το μαρτύριο του σώματος… Να γίνει καθαρή σκέψη.

Όμως, η επίτευξη ενός τόσο μεγαλεπήβολου σκοπού όπως είναι η γαλήνη, ενέχει και την καταδίκη της εκπληρωμένης ματαίωσης. Το τίμημα της πνευματικής αταραξίας είναι η μελαγχολία. Χρώματος μπλε κι αυτή συνήθως… «Feeling blue» λέει η αγγλική γλώσσα για να καταδείξει αυτήν την κατήφεια, την κατατονία και την υπαρξιακή απελπισία. Τα μπλουζ [blues] θα μετουσιώνουν για πάντα η μουσική οδύνη του καταπιεσμένου. Ο Πικάσο, όταν πέρασε μια περίοδο συναισθηματικής απόγνωσης και καλλιτεχνικής αναστάτωσης, την ονόμασε «blue period», πειραματιζόμενος με αποχρώσεις του πρωσικού μπλε.

Κι αν η 3^η Δευτέρα κάθε Ιανουαρίου, η λεγόμενη Blue Monday, για την οποία ακούσαμε τόσες και τόσες φορές απ’ τους New Order, θεωρείται η πιο μελαγχολική μέρα του χρόνου, υπάρχει ακόμα μια ανεκδοτολογική ιστορία για την καταγωγή της «Μπλε Δευτέρας», πιο κοντά στη δική μας «τσαγκαροδευτέρα». Πιθανολογείται ότι, μετά τα άγρια μεθύσια του σαββατοκύριακου, οι εργάτες συνήθιζαν να κάνουν κοπάνα τις Δευτέρες απ’ τη δουλειά, δημιουργώντας το φαινόμενο των Blue Mondays. Εδώ το μπλε είναι συνυφασμένο με τη ραστώνη, το άραγμα, το σκασιαρχείο από αλλότριες υποχρεώσεις.

Για τον καλλιτέχνη Πιερ Μοντριάν, πρωτεργάτη του κινήματος «Το Στυλ», το μπλε είναι βασικό χρώμα για μια οικουμενική αισθητική.

Μπλε χρώμα: Το βασικό υλικό μιας διεθνους αισθητικής

Στα μανιφέστα του μοντερνισμού, και ιδιαίτερα του καλλιτεχνικού κινήματος «Το Στυλ» [De Stijl] στις αρχές του 20^ου αιώνα, το μπλε (μαζί με το κόκκινο και το κίτρινο) ανακηρύσσεται βασικό χρώμα της νέας εποχής. Με τη χρήση αυτών των χρωμάτων θα μπορέσει να αναδυθεί μια οικουμενική αισθητική, η οποία θα μπορέσει να εξαπλωθεί σε τοπικές κουλτούρες σπάζοντας τα όρια των φυσικών μορφών ανά τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη.

Ακόμα παραπέρα μάς πάει ο Yves Klein με το περίφημο International Blue. Πολλοί έχουν ασκήσει κριτική στον εκ πρώτης όψεως ακατανόητο πίνακα του καλλιτέχνη, με την κλασική δικαιολογία, «ε, σιγά, αυτό το έκανα κι εγώ»… Όμως οι επικριτές χάνουν το ουσιώδες. Ο Klein δεν ήθελε να απεικονίσει ούτε να «πει» κάτι με τον πίνακα, ήθελε να προσθέσει στην παλέτα μια επιπλέον απόχρωση του μπλε που δεν υπήρχε μέχρι πρότινος.

Ο Klein δεν ζωγράφισε μια εικόνα, αλλά ένα χρώμα. Πρόκειται για μια σύνθεση χρώματος που προέρχεται απ’ τη μίξη ουλτραμαρίνης και ματ συνθετικής ρητίνης, δίνοντας μια θερμή και λαμπερή απόχρωση.

Κατόπιν καλλιτεχνικών πειραματισμών με πιγμέντα και συνθετικές ουσίες, ο Γάλλος ζωγράφος Yves Klein επινόησε το 1960 ένα εντελώς καινούργιο χρώμα, το International Klein Blue.

Το μπλε, όμως, δεν έμεινε στους καμβάδες, στους τοίχους, στην τέχνη. Εισήλθε και στα σώματα. Στο ανδρικό στυλ, το σκούρο μπλε, το λεγόμενο navy blue, είναι ένα από τα δύο βασικά χρώματα, μαζί με το γκρι. Με σκούρο μπλε κοστούμι, δεν υπάρχει περίσταση βραδινή στην οποία να μη μπορείς να σταθείς και να χαρακτηριστείς σικάτος. Ένα navy blue παντελόνι ταιριάζει με πολλά άλλα χρώματα σακακιού. Ένα σκούρο μπλε πουκάμισο «σπάει» τη μαυρίλα ή δίνει ένταση στη λευκότητα και στο γκρίζο. Στην πορεία των ετών, το μπλε έγινε συνώνυμο της αξιοπιστίας και του επιβλητικού. Όπως στην τέχνη. Έγινε το χρώμα της σταθερότητας και της νηνεμίας. Μάλιστα, το 2026 είναι η χρονιά επανόδου του navy blue στον θρόνο του.

Σύνδεση ουρανού και γης, μεσάζοντας του εγκόσμιου με το υπερβατικό, σύμβολο μακαριότητας μα και πλήξης, θέαση του τέλους αλλά και της απαρχής των πραγμάτων, υπερπόντιο και χθόνιο, το μπλε φωτίζει την ιδέα της λύτρωσης και της ανάπαυσης, είναι το μονοπάτι για να οδηγηθεί ο άνθρωπος σε μια ονειρική διάσταση… Κάπου εκεί μέσα, η αποχρώσα ατμόσφαιρα θα διαχέει πάντοτε μια κυανή ομίχλη στους αιθέρες.

TAGS :
μπλε χρώμα

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook