Εγκαρτέρηση, μια Ύψιστη Αρετή

Μια αρετή που δε χωρά σε καμία ξένη γλώσσα και που απαιτεί πολλές λέξεις στην ελληνική γλώσσα για να περιγραφεί σχετικά επαρκώς.

Ποιες είναι οι Ύψιστες Αρετές, αυτές στις οποίες ομνύουμε όλοι οι άνθρωποι και «καταργούν» τη μοναδικότητά μας; Η ενσυναίσθηση, ο σεβασμός στα δικαιώματα του άλλου, η υπευθυνότητα στις πράξεις και τα λεγόμενά μας, η ευγένεια, η προάσπιση του δικαίου, είτε υπέρ των αδύνατων είτε υπέρ των δυνατών, η ταπεινοφροσύνη, το μοίρασμα, η ικανότητα να αγαπάμε πιότερο από το να αγαπιόμαστε, η φροντίδα έμβιων και άψυχων όντων. Υπάρχει κάτι άλλο; Ναι. Ακόμα δύο που περιγράφονται με λέξεις οι οποίες δεν απαντώνται με αυτή την ακρίβεια σε άλλη γλώσσα. Τη μία τη γνωρίζουμε πολύ καλά. Είναι το φιλότιμο, το μεράκι. Η έτερη αρετή, εξίσου ατόφια μόνο στην ελληνική γλώσσα, άρα και ψυχική κατανόηση, δεν έχει λάβει τα εύσημα που της αρμόζουν.

Μιλάμε για την εγκαρτέρηση. Πρόκειται για εκείνη την αρετή που γεμίζει την ψυχή των ανθρώπων με αντοχή, ώστε να αντεπεξέλθουν με αξιοπρέπεια σε όσα δεινά τους βρίσκουν.

Μας την υπενθύμισε σε μια συνέντευξή του στην Τίνα Μανδηλαρά στο Πρώτο Θέμα ο Ρόντρικ Μπίτον, μελετητής της ελληνικής γλώσσας και ιστορικός. «Μια άλλη αρετή που αναγνωρίζω και θαυμάζω σε όλη αυτή την ιστορική διαδρομή εκφράζεται από μια ελληνική λέξη που δεν διαθέτει ακριβές αντίστοιχο στα αγγλικά: την εγκαρτέρηση. Τη διαπίστωσα με τον πιο άμεσο και συγκινητικό τρόπο κατά τη διάρκεια της παρατεταμένης κρίσης της δεκαετίας του 2010. Ομως η ίδια ποιότητα ήταν εξίσου εμφανής κατά την “ταραγμένη δεκαετία του 1940”, όπως εύστοχα την έχει χαρακτηρίσει η Αγγέλα Καστρινάκη, καθώς και κατά και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά και σε τόσες άλλες τραυματικές καμπές της ελληνικής Ιστορίας. Αρκεί να σκεφτούμε τους “Μηλιακούς Διαλόγους” του Θουκυδίδη ή τις τραγωδίες του Ευριπίδη, τις “Τρωάδες” και την “Εκάβη”».

Αν είχε πρόσωπο αυτή η αρετή, θα ήταν της Κικής Δημουλά.

Μια αρετή με δύο «δαίμονες»

Οι άνθρωποι πιστεύουμε πως οι ζωές μας καθορίζονται από όσα άσχημα μας συμβούν. Αυτό δείχνει πως αδυνατούμε να αντιληφθούμε πως δε μπορεί να υπάρξει ζωή χωρίς όλα αυτά τα άσχημα. Ακόμα και οι πιο προνομιούχοι άνθρωποι στον κόσμο δε μπορούν να ξεφύγουν από όλα όσα κατατάσσουμε στην κατηγορία «δεινά».

Αυτό που καθορίζει το ποιοι είμαστε όμως, που μας εξελίσσει, που μας μαθαίνει σε μας τους ίδιους τι μπορούμε να πετύχουμε, πού μπορούμε να φτάσουμε, είναι η εγκαρτέρηση.

Την έχουμε συναντήση τη λέξη, ως ουσιαστικό ή ως ρήμα, σε ποιήματα, όπως στο ομώνυμο ποιήμα του Τάκη Βαρβιτσιώτη. Την έχουμε νιώσει εξωλεκτικά σε όλη σχεδόν την ποίηση της Κικής Δημουλά και της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ. Είναι αυτές οι δύο πιο χαρακτηριστικές «εκπρόσωποι».

Αν δε μπορείς να την περιγράψεις την εγκαρτέρηση σε κάποιον και θες εναγωνίως να του «μεταγγίσεις» αυτή την ένωση συναισθήματος και σκέψης, βάλε του να διαβάσει ποιήματα από τις δύο αυτές σπουδαίες της ελληνικής ποιήσης. Γιατί ο λόγος που και το φιλότιμο και η εγκαρτέρηση δεν μεταφέρονται σε άλλη γλώσσα αυτούσιες, είναι ακριβώς αυτός: ότι ούτε και η ελληνική γλώσσα μπορεί να τις καταστήσει σαφείς στο πνεύμα και την ψυχή.

Η εγκαρτέρηση είναι μια διπλή αρετή. Έχει ως πρώτη της λειτουργία την ανθεκτικότητα απέναντι στις κακουχίες. Την ψυχική δύναμη να στέκεις όρθιος σαν τον βράχο που τον χτυπάει το κύμα. Τη δυνατότητα να διατηρείς την ψυχραιμία σου στις μεγάλες φορτούνες, να βρίσκεις αυτό που χρειάζεται να κάνεις, να εστιάζεις σε αυτό και να μην κοιτάς όλα όσα θα πάθεις σε αυτή τη φορτούνα. Η δεύτερη ιδιότητα είναι της επιμονής σε έναν στόχο αναγνωρίζοντας τις δυσκολίες και τις αποτυχίες και συνεχίζοντας παρά αυτές. Η καρτερική υπομονή και επιμονή. Δεν είναι, επομένως, ότι σου εμφανίζονται τα δύσκολα από το πουθενά. Είναι ότι έχεις προετοιμαστεί ψυχικά για να διαβείς μέσα από τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη.

Πότε αποκαλύπτεται;

Το βλέπετε; Χρειάστηκε μια ολόκληρη παράγραφος για να περιγράψει αυτή την αρετή, χρειάστηκε να ενωθούν δύο ιδιότητες, πάλι όμως δε μοιάζει ακριβής η περιγραφή. Επαφίεται στον καθένα να την ερμηνεύσει μέσα του κατά το δοκούν.

Η εγκαρτέρηση, αν την έχετε νιώσει, περιέχει μέσα της και την ολιγάρκεια ή, ίσως ακριβέστερα, αντλεί χαρακτήρα κι από αυτή την αρετή. Δε μπορεί να συμβαδίσει η εγκαρτέρηση με τη δίψα για τα πολλά, με τη μανία για νέα αποκτήματα.

Κι είναι και μια αρετή με ισόβιο χαρακτήρα. Αν κάποιος τη βιώσει, αυτή μετά δεν τελειώνει. Σε κρατά δέσμιο. Μαθαίνεις να συντηρείς μέσα σου τα δύσκολα και να αναζητάς συχνά την προσμονή περισσότερο από την πραγμάτωση. Εγκαρτέρηση είναι όταν μαζεύεις λεφτά για να πας ένα ταξίδι που ονειρεύεσαι. Τέλος της εγκαρτέρησης είναι όταν μπαίνεις στο αεροπλάνο. Αναζήτηση της εγκαρτέρησης είναι όταν δεν κλείνεις εισιτήρια και διαμονή, αλλά μπαίνεις συχνά σε διαδικασία να αναζητήσεις πτήσεις και καταλύματα. Κάπως έτσι είναι η εγκαρτέρηση, αν μπορώ να το δώσω με ένα παράδειγμα.

Η εμφάνισή της δεν έρχεται έτσι απλά. Επιλέγει να αποκαλυφθεί μόνον σε όσα έχουμε ποθήσει τόσο από πριν τα γνωρίσουμε, σε όσα δε μας «παραδίνονται», αλλά εμείς δε θέλουμε να κάνουμε το εύκολο και να αναζητήσουμε εναλλακτική. Θέλουμε να διεκδικήσουμε, να επενδύσουμε στην αναμονή της πλήρωσης του Ωραίου. Η εγκαρτέρηση υπάρχει πρωτίστως στον έρωτα, τον μη αμοιβαίο, τον μονόπλευρο. Και δεν εισβάλει, δεν επιβάλλεται, δεν παρενοχλεί. Υπομένει. Στέκει στον χώρο της.

Όλα τα παραπάνω καθιστούν την εγκαρτέρηση μια Ύψιστη Αρετή.

TAGS :
άνθρωπος αρετή ελληνική γλώσσα

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook