Εις μνήμην Ρόμπερτ Ντιβάλ: H διαχρονική σαγήνη του Kονσιλιέρε

O Τομ Χάγκεν, κονσιλιέρε της οικογένειας Κορλεόνε απ’ τον «Νονό» του Φράνσις Φορντ Κόπολα, που υποδύθηκε ο Ρόμπερτ Ντιβάλ, είναι ίσως ο πιο αναγνωρίσιμος μυστικοσύμβουλος στις μέρες μας.

Η έννοια της «καλής συμβουλής» ή της «δεύτερης γνώμης», συνήθως απ’ το στόμα κάποιου σοφού ανθρώπου, είναι μάλλον τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο άνθρωπος. Σε όλες τις κοινότητες υπήρχε ο ρόλος του συμβούλου, εξαιτίας της ανάγκης του φύλαρχου, του άνακτα και του αρχαίου μονάρχη να αναζητούν στους οιωνούς τη σωστή ιδέα για τις αποφάσεις τους.

Κάθε μεγαλοπρεπής άντρας, που συγκέντρωνε την εξουσία στα χέρια του, χρειαζόταν έναν κονσιλιέρε. Οι αστρολόγοι, οι μάντεις και οι ιέρειες ήταν τα επιφανή πρόσωπα που είχαν γνώση των σημείων, που διαμεσολαβούσαν τον επίγειο κόσμο με την υπερβατική τάξη. Ήταν, εν ολίγοις, το alter ego του θεσμικού άρχοντα, η νομιμοποιητική πηγή της εξουσίας.

To Μαντείο των Δελφών είναι κλασική περίπτωση. Θα λέγαμε πως λειτουργούσε σαν Υπουργείο Μεταφυσικής για τους αρχαίους Έλληνες. Εκεί, η αρχιέρεια Πυθία, εκ του «πυνθάνομαι» [πληροφορούμαι], κατείχε τη γνώση και έδινε λακωνικούς και αινιγματικούς χρησμούς σύμφωνα με τις εντολές των θεών.

Γνωρίζουμε πως ο Οιδίποδας προστρέχει στον μάντη Τειρεσία, τον αξιοσέβαστο σύμβουλο πολλών βασιλέων της Θήβας. Ο προφήτης Κάλχας, μαιτρ στην ερμηνεία των οιωνών, συμβούλευε τους Αχαιούς στρατηγούς στον Τρωικό Πόλεμο, προβλέποντας σχεδόν όλη την έκβαση της εκστρατείας.

Κοντολογίς, δεν κουνιόταν φύλλο δίχως την έγκριση του ιερατείου.

Ο Julien Beck (αριστερά) υποδύεται τον τυφλό μάντη Τειρεσία στον «Οιδίπου Τύραννο» του Πιέρ Παόλο Παζολίνι

Από τον μάντη στον μέντορα

O μυστικοσύμβουλος είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την ιδέα του chieftain, του «αρχηγού του κλαν». Καθώς οι κοινωνίες γίνονταν πιο πολύπλοκες, οι αρμοδιότητες των κονσιλιέρι ολοένα αυξάνονταν πάνω σε ζητήματα χάραξης πολιτικής, στρατηγικών κινήσεων και καρατόμησης ανατρεπτικών στάσεων.

Ας έχει κατά νου ένας αναγνώστης του Σουν Τζου, πως ο Κινέζος στρατηγός έγραψε την «Τέχνη του Πολέμου» όχι ως θεωρητική πραγματεία, αλλά ως εγχειρίδιο στρατηγικής κατά την περίοδο των Εμπόλεμων Κρατών στην Κίνα. Με την «Τέχνη του Πολέμου» ο Σουν Τζου απευθύνθηκε στον βασιλιά Helu του κράτους Wu. Γι’ αυτό και αναφέρει στον ηγεμόνα του πως η πιο αποτελεσματική τέχνη του πολέμου είναι «να νικάς χωρίς να έχεις πολεμήσει».

Έχοντας πλέον το φιλοσοφικό υπόβαθρο επεξεργασίας πιο σύνθετων ιδεών, οι κονσιλιέρι αρχίζουν να συμβουλεύουν τους ηγεμόνες πως η εξουσία τους θα είναι αδιαμφισβήτητη όχι μόνο αν την εγκρίνουν οι θεοί, αλλά πολύ περισσότερο αν μπορούν να διαχειρίζονται ανθρώπους και πληροφορίες, αν ασκούν βία όπου χρειάζεται αλλά όχι παραπάνω απ’ αυτό που χρειάζεται, και αν έχουν την ικανότητα να παραπλανούν χωρίς να γίνονται αντιληπτοί.

O τεράστιος Σερ Πάτρικ Στιούαρντ υποδύεται τον Σηιανό στην τηλεοπτική σειρά «I, Claudius».

Ο συντονιστής της αυτοκρατορικής Αυλής

 Όσο τα συστήματα διακυβέρνησης ήταν προσωποπαγή και βασίζονταν στον χαρισματικό ηγέτη ή στον ελέω Θεού κυβερνήτη, ήταν αναγκαίος ο μέντορας που θα λειτουργούσε ως συγκολλητική ουσία μεταξύ των θεσμικών φορέων, της αυλικής ιεραρχίας και του κατευνασμού των πληβείων.

Θα λέγαμε πως ολόκληρη η αυτοκρατορική Ρώμη χτίστηκε πάνω στις δολοπλοκίες, στις συνωμοσίες και στις στρατηγικές κινήσεις των μυστικοσυμβούλων του εκάστοτε Αυτοκράτορα. O Σενέκας έμεινε γνωστός στην ιστορία όχι μόνο ως στωικός φιλόσοφος, αλλά και ως κονσιλιέρε του Νέρωνα, κατά γενική ομολογία ένας αποτυχημένος μέντορας τελικά, διότι δεν μπόρεσε ποτέ να επαναφέρει τον Νέρωνα στον ίσιο δρόμο όταν αυτός επέλεξε μια διακυβέρνηση βουτηγμένη στην ωμότητα και τη σκληρότητα.

Όμως, αυτός που έμεινε στην ιστορία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ως ο απόλυτος ενορχηστρωτής της εξουσίας ήταν ο ήταν ο Σηιανός, ο «δεύτερος άντρας» πίσω απ’ τον αυτοκράτορα Τιβέριο. Λέγεται πως ο Τιβέριος δεν πήγαινε ούτε μέχρι την τουαλέτα χωρίς να συμβουλευτεί τον κονσιλιέρε του. Ο Σηιανός έλεγχε τις πληροφορίες, κατασκόπευε τις επαφές του αυτοκράτορα, οργάνωσε την Πραιτοριανή Φρουρά σε προσωπικό μηχανισμό εξουσίας μέσα στη Ρώμη, καρατόμησε συγκλητικούς και διέταξε την εκτέλεση αρκετών πολιτικών αντιπάλων.

Δύο απ’ τους κορυφαίους κονσιλιέρι της ελισαβετιανής αυλής στην Αγγλία. Αριστερά: Ουίλιαμ Σεσίλ, Βαρόνος του Μπέρλεϊ. Δεξιά: Σερ Φράνσις Ουόλσινγκαμ

Η ελισαβετιανή αυλή και οι μυστικές υπηρεσίες

Οι κονσιλιέρι κινούσαν τα νήματα και αναβάθμισαν τη θέση τους στους αυλικούς θώκους της βασιλικής εξουσίας καθ’ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Φερ’ ειπείν, αλησμόνητες έμειναν οι μηχανορραφίες του Βαρόνου του Μπέρλεϊ, Ουίλιαμ Σέσιλ, και του Σερ Φράνσις Ουόλσινγκαμ, στην αυλή της βασίλισσας Ελισάβετ Α’.

Όσον αφορά τον Βαρόνο του Μπέρλεϊ, ήταν η πρώτη φορά που θεσμοθετήθηκε μια σημαίνουσα διοικητική θέση, η οποία βαστάει μέχρι σήμερα: αυτή του Γενικού Γραμματέα του Κράτους. Ο βαρόνος, όμως, δεν επιθυμούσε να λάμψει το πρόσωπό του. Αντιθέτως, ήθελε να κινείται στο παρασκήνιο, να είναι αόρατος και άνευ προσώπου. Υπήρξε σύμβουλος και μεσάζοντας πολιτικών αποφάσεων, μα πάνω απ’ όλα ο αρχιτέκτονας του σύγχρονου αγγλικού κράτους.

Ήταν η πρώτη φορά που ένας κονσιλιέρε λαμβάνει τόση εξουσία στα χέρια του. Χαρακτηριζόταν από την ικανότητά του να ελέγχει τον ρυθμό της Βασίλισσας Ελισάβετ. Για τον ίδιο, η μεγαλύτερη αρετή ενός συμβούλου δεν είναι να εμπνέει αποφάσεις, αλλά να τις καθυστερεί ώσπου να ωριμάσουν.

Όσο για τον Σερ Φράνσις Ουόλσινγκαμ; Διετέλεσε και αυτός Γραμματέας του Κράτους, αλλά λειτούργησε περισσότερο ως «το μάτι του στέμματος», καθώς αυτός ήταν που δημιούργησε, για λογαριασμό της Αγγλίας, ένα πανευρωπαϊκό δίκτυο πληροφοριοδοτών.

Στη δράση του Άγγλου Σερ θα βρούμε τους προπομπούς των Intelligence Services, της περίφημης ΜΙ6. Εισήγαγε τις τεχνικές της κρυπτογράφησης πληροφοριών, της διαρκούς παρακολούθησης των αντιπάλων, και της χειραγώγησης του πολιτικού σώματος. Το πιο σημαντικό, όμως, στη δράση του ήταν ότι μετέτρεψε την Αγγλία σε «πληροφοριακό κράτος», απορρόφησε τη γνώση στον κρατικό μηχανισμό.

O Φρανκ Φίνλεϋ (αριστερά) υποδύεται τον Ιάγο στον «Οθέλλο» (1965).

Κονσιλιέρε: Από την Ελισάβετ στο ελισαβετιανό θέατρο

Η προοδευτική αναβάθμιση του θεσμικού ρόλου του Κονσιλιέρε επέδρασε και στη λογοτεχνία. Βλέποντας όλες αυτές τις εξελίξεις στην Αγγλία, ο Σαίξπηρ συνέλαβε τη σατανική μορφή του Ιάγου, του μυστικοσυμβούλου του Οθέλλου, όπως και του Πολώνιου στον Άμλετ, του Εδμούντου στον Βασιλιά Ληρ, του Κάσσιου στον Ιούλιο Καίσαρα.

Στη δράση των μυστικοσυμβούλων, ο Σαίξπηρ είδε τον «δαίμονα της πληροφορίας», τους διαρκείς ψιθύρους στο αυτί του ηγεμόνα που είναι ικανοί να τον οδηγήσουν στην παραφροσύνη. Ο Κάσσιος είναι ο χειραγωγός του ιδεαλιστή Βρούτου και ενορχηστρωτής της συνωμοσίας εναντίον του Ιούλιου Καίσαρα. Ο Εδμούντος δεν παρουσιάζεται ως υπηρέτης της εξουσίας, αλλά ως ραδιούργος παίχτης που κινεί τα νήματα στο βασίλειο. Ο Πολώνιος μηχανορραφεί εναντίον όλων μέχρι που πνίγεται στο ίδιο του το ψέμα.

Οι Κονσιλιέρι δεν βρίσκονταν απλώς δίπλα στην εξουσία, άρχισαν και να την κατακτούν. Ναι μεν λειτουργούσαν σαν καθρέφτες του βασιλιά, μόνο που, καμιά φορά, ο καθρέφτης μπορεί να σπάσει και να μετατραπεί σε κοφτερό μαχαίρι.

O Τζον Μάλκοβιτς ως Ταλλεϋράν, ο απόλυτος κονσιλιέρε του Ναπολέοντα Βοναπάρτη.

Οι τελευταίοι των «μοϊκανών»;

Αυτή η συγχώνευση γνώσης και εξουσίας, η πεποίθηση ότι η εξουσία μπορεί να παράγει την απαραίτητη γνώση δίχως να κατατρέξει σε εξωτερικούς θεσμούς ή σε ανεξάρτητες προσωπικότητες, έφερε και τη σταδιακή υπονόμευση της επιρροής του Κονσιλιέρε στον σύγχρονο κόσμο.

Παραδίδοντας τα μυστικά της σοφίας τους και το προνόμιο της οιωνοσκόπησης στα κρατικά γραφεία, οι κονσιλιέρι έσκαψαν τον λάκκο του ρόλου τους στη διακυβέρνηση και στην επιρροή των αποφάσεων. Απ’ την άλλη, θα έλεγε κανείς ότι κατάκτηση της εξουσίας απ’ τους μυστικοσυμβούλους αντί για τους βασιλιάδες, ήταν το μεταβατικό βήμα για την εγκαθίδρυση του μοντέρνου κράτους με τους απρόσωπους μηχανισμούς.

Σ’ αυτή τη μετάλλαξη στέκει ως εμβληματικός υπεύθυνος ο Νικολό Μακιαβέλλι. Σαν πολιτικός ήταν αποτυχημένος και τα έκανε μαντάρα, όμως, για να ξαναβγεί στο πολιτικό παιχνίδι πλασάρει τον “Ηγεμόνα” στον Λορέντζο των Μεδίκων για να κερδίσει την εύνοια του τελευταίου. Από τραγική ειρωνεία της ιστορίας, ο “Ηγεμόνας”, ίσως αυτή τη στιγμή το νούμερο ένα εγχειρίδιο στη χάραξη στρατηγικής, είναι μια «αίτηση για δουλειά» για τη θέση του μυστικοσυμβούλου, και μάλιστα τον υποψήφιο δεν τον προσλάβανε καν τελικά.

Oι γνήσιοι προπάτορες των σημερινών πρωθυπουργών, ήταν ο καρδινάλιος Ρισελιέ αρχικά, και, αργότερα, ο Ταλλεϋράνδος του Ναπολέοντα Βοναπάρτη και ο Μπίσμαρκ των Κάιζερ. Απ’ τον 17^ο αιώνα και έπειτα, μυστικοσύμβουλοι και «φανερω-σύμβουλοι» στήνουν ένα ολόκληρο πλέγμα επιρροής για να αναδιαμορφώσουν τη δομή του πολιτικού συστήματος.

Η εξουσία, πλέον, δεν ασκείται απ’ το πρόσωπο του κυβερνήτη, αλλά απ’ τον απρόσωπο διοικητικό μηχανισμό του κράτους, τα γραφεία πληροφοριών και τις μυστικές υπηρεσίες.

O Μάρσαλ ΜακΛούαν θα μπορούσε να θεωρηθεί ο Κονσιλιέρε μιας εποχής που τον συμβουλευτικό ρόλο στην εξουσία τον αναλαμβάνει η μαζική επικοινωνία (Photo Credits: diygenius.com)

Ο Κονσιλιέρε της μαζικής επικοινωνίας

Στον βαθμό που, όπως προειπώθηκε, ο ρόλος του μυστικοσυμβούλου είναι ιστορικά δεμένος με την ιδέα του μεγαλοπρεπούς ανδρός, κατά συνέπεια, σε μια εποχή μαζικής διακυβέρνησης και κατάρρευσης των μεγάλων «δημόσιων προσωπικοτήτων», η σημαντικότητα του κονσιλιέρε εξαϋλώνεται.

Εν πάση περιπτώσει, τέτοιους συμβουλευτικούς ρόλους πλέον αναλαμβάνουν οι white collar γραφειοκράτες. Η δουλειά τους, πέρα απ’ το να είναι ενορατική και στρατηγική, μάλλον φαίνεται να είναι βαρετή και διαδικαστική, μιας και τη διαμόρφωση της «σωστής συμβουλής» την έχουν αναλάβει οι δημοσκοπήσεις και οι εταιρείες παρασκευής της κοινής γνώμης.

Στον 20ό αιώνα δεν θα ήταν υπερβολικό να ισχυριστούμε πως το υπόδειγμα του κονσιλιέρε θα μπορούσε να θεωρηθεί ο Μάρσαλ ΜακΛούαν και η συμβουλή του «medium is the message».

Στην τηλεοπτική σειρά “The Sopranos”, ο Σίλβιο Ντάντε είναι ο κονσιλιέρε της οικογένειας.

Η επιβίωση του Κονσιλιέρε στα παρακοινωνικά δίκτυα

Η μοναδική εξαίρεση στις μέρες μας είναι όσες παρακοινωνικές ομάδες λειτουργούν ακόμα με παραδοσιακές δομές ιεραρχίας. Τέτοιες περιπτώσεις συνιστούν τα δίκτυα της μαφίας, τα οποία διατηρούν ακόμα την φεουδαλική κουλτούρα των σχέσεων εμπιστοσύνης. Ο Λόγος κάποιου είναι συμβόλαιο και όλοι οφείλουν τον σεβασμό τους στον πάτρωνα.

Οργανωτικά μιλώντας, οι μαφίες δεν βασίζονται στο έγκλημα, αλλά στους θεματοφύλακες της προστασίας και της τιμής. Το έγκλημα προκύπτει όταν σπάσουν αυτές οι δύο.

Έτσι, τον ρόλο του Κονσιλιέρε στις μαφίες τον αναλαμβάνουν συνήθως ο δικηγόρος ή ο λογιστής της οργάνωσης, οι δύο πιο έμπιστοι μυστικοσύμβουλοι του pater familias, οι οποίοι τον ενημερώνουν για τις κινήσεις που πρέπει να κάνει ώστε να μείνουν κρυφά τυχόν αποδεικτικά στοιχεία της δράσης τους.

Όλο αυτό το πλέγμα σχέσεων, το παρασκηνιακό κλίμα και την οργανωτική ψυχολογία των μαφιόζικων δικτύων θα τα δούμε να αναβιώνουν στον κινηματογράφο με κρυστάλλινη ακρίβεια. Ο Τομ Χάγκεν, το δεξί χέρι του Νονού στην ομώνυμη ταινία του Κόπολα, ο Χάιμαν Ροθ στον Νονό ΙΙ, που υποδύθηκε ο Ρόμπερτ Ντιβάλ, αλλά και ο Σίλβιο Ντάντε που είναι ο «εγκέφαλος» του Τόνι Σοπράνο, είναι τρεις αξέχαστες απεικονίσεις του Κονσιλιέρε.

Στον Νονο ΙΙ, ο φανταστικός χαρακτήρας Χάιμαν Ροθ λειτουργούσε ως σύμβουλος του Μάικλ Κορλεόνε.

Ποιος είναι ο Κονσιλιέρε της τεχνολογικής κοινωνίας;

Σήμερα, βέβαια, η ανάγκη για διακυβέρνηση έχει αντικατασταθεί απ’ την ανάγκη για καθοδήγηση. Εφόσον ο ηγεμόνας είναι το Εγώ του καθενός, άρα και το σύγχρονο άτομο είναι μια «μικρή κυβέρνηση» του εαυτού του. Τελικά, τον ρόλο του κονσιλιέρε σε μια ψηφιακή κοινωνία τον αναλαμβάνουν οι influencers, oι life coaches και το chat gpt.

Διαβάστε ακόμη: Οι άντρες είναι πια βαρετοί και ξεζουμισμένοι

TAGS :
μαφία Νονός

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook