Γιάννης Σιώτος: «Οι αξίες είναι ένα φιλοσοφικό επινόημα, όλοι τις έχουμε παραβεί»

Ο συγγραφέας Γιάννης Σιώτος απαντά στο ερωτηματολόγιο του Andro και στοχάζεται την απώλεια, το θείο, τους ανθρώπους που έχουν «γραφτεί» μέσα του και εκφράζει τις ανησυχίες του για τον κόσμο.

Μετριέται άραγε η ζωή με βάση το πόσα χρόνια την έχεις ζήσει ή με βάση την ποιότητα των ετών που τη διαβαίνεις; Μπορεί ένας 30άρης να έχει βρει περισσότερες απαντήσεις από έναν 60άρη; Αναπάντητα ερωτήματα είναι αυτά. Μεταφυσικά, σχεδόν. Αυτό είναι και το Νόημα της Ζωής, η στήλη που ξεκινήσαμε πριν αρκετά χρόνια. Να αναζητάς για να μη βρεις τελικά τίποτα και να συνεχίσει το ταξίδι. Όπως έγραφε και ο Εδουάρδο Γαλεάνο, «η Ουτοπία απομακρύνεται δέκα βήματα, την πλησιάζω δέκα βήματα και ξανά απομακρύνεται…άρα, για ποιο λόγο την κυνηγάω; Μα γιατί αυτό είναι η ζωή». Όλοι μας έχουμε κάπου μια Ουτοπία που μας σηκώνει κάθε μέρα από το κρεβάτι. Σήμερα, ο συγγραφέας Γιάννης Σιώτος μας καθοδηγεί στο δικό του ταξίδι προς την Ουτοπία.

Ο Γιάννης Σιώτος μέσα από 18 απαντήσεις

– Τι αναζητάτε αυτή την περίοδο στη ζωή σας; Ποιο είναι το μεγάλο ερώτημα που σας βασανίζει;

Η λέξη «ερώτημα» συνδέεται με τη λέξη «πρόβλημα». Αν λοιπόν η ερώτηση αφορά στα προβλήματα που με ταλαιπωρούν σήμερα, τότε η απάντηση είναι μάλλον εύκολη: Παιδεύομαι από τα ίδια προβλήματα που ταλανίζουν τους περισσότερους ανθρώπους της ηλικίας μου που είναι υποχρεωμένοι να αντιμετωπίσουν μια καθημερινότητα που στα νιάτα τους δεν μπορούσαν να φανταστούν.

Θα ήθελα όμως να σταθώ στο επίθετο «μεγάλο». Πολλοί το ταυτίζουν με ένα άλλο επίθετο: το «βαρύ».

Αν λοιπόν  η ερώτηση αφορά στο «βαρύ», τότε το μοναδικό που με βαραίνει είναι η αίσθηση ότι μας οδηγούν σε ένα μαντρί χωρίς να αφήνουν ούτε μία χαραμάδα αισιοδοξίας. Πνίγομαι στην σκέψη  ότι κάποιοι συγκεντρώνουν κομμάτια της ζωής μας  για να μας κατατάξουν , να μας αξιολογήσουν και όταν κρίνουν ότι ήλθε η ώρα να μας κρεμάσουν ταμπέλες: «αποδεκτός», «απαράδεκτος», «χρήζει συμμόρφωσης», και δεν ξέρω ποια άλλη. Η διαπίστωση ότι κάποιοι προσπαθούν συστηματικά και μελετημένα  να αντικαταστήσουν τη σκέψη και τη δημιουργία με αλγόριθμους είναι αφόρητη. Η υποψία ότι σύντομα θα ζούμε  μόνο για να πληρώνουμε και να υπακούμε είναι εφιαλτική. Όλα αυτά είναι βαριά. Ασήκωτα. Και είναι τραγικό να διαπιστώνεις ότι η φράση: «είμαι μεγάλος και θα τα γλυτώσω» είναι η μοναδική παρηγοριά που σου έχουν αφήσει να έχεις.

Αν όμως η ερώτηση αφορά τα «μεγάλα», τότε η απάντηση είναι ότι εδώ και αρκετό καιρό έπαψαν να με απασχολούν. Όχι γιατί τα απάντησα ούτε διότι τα λησμόνησα. Απλώς, μόλις συνειδητοποίησα την αδυναμία να βρω απαντήσεις, εγκατέλειψα κάθε προσπάθεια να ασχοληθώ με αυτά. Πιστεύω ότι ο χρόνος και οι βεβαιότητες έχουν εντελώς αντίθετη πορεία. Όσο ο άνθρωπος μεγαλώνει, τόσο περιορίζονται οι βεβαιότητες του. Και μοιραία έρχεται η στιγμή που συνειδητοποιεί ότι τα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα, όπως περιγράφονται από τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα, θα παραμείνουν αναπάντητα. Τότε έχει να επιλέξει ανάμεσα στο να  μάχεται με «ανεμόμυλους» ή να αποτραβηχτεί από το πόλεμο.

Επέλεξα το δεύτερο και, για να προστατευθώ, τα αφήνω εκεί που τα βρήκα ενώ ταυτόχρονα παρακαλώ να μη επιστρέψουν εκείνοι που θα επιβάλλουν στην ανθρωπότητα τις απαντήσεις  τους ως μοναδικές και αδιαπραγμάτευτες. Καλύτερα για όλους να μείνουμε στις αλήθειες που ανατρέπονται από τις επόμενες και να μπορούμε – να μας επιτρέπουν αν προτιμάτε- να τσακωνόμαστε για αυτές.

– Είστε σε καλό δρόμο για να βρείτε την απάντηση;

Όπως σας είπα έχω εγκαταλείψει την προσπάθεια. Αλλά ακόμα και αν επέμενα και κατέληγα κάπου αυτό που με φοβίζει περισσότερο από την ίδια την  απάντηση,  είναι τι γίνεται «μετά». Πολλές φορές σκέφτομαι ότι το «μετά» οδηγεί σε πιο επώδυνα αδιέξοδα από αυτά που αντιμετωπίζεις όταν τα «μεγάλα» ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Να σας δώσω μερικά παραδείγματα: Ας πούμε ότι ξέρεις τη λύση ενώ ταυτόχρονα είσαι σίγουρος ότι δεν μπορείς να κάνεις τίποτε για να την ακολουθήσεις. Τι γίνεται τότε;

Μία ακόμα εφιαλτική εκδοχή είναι οι εξουσίες να σου επιβάλλουν μία απάντηση την οποία εσύ αμφισβητείς. Τι έρχεται «μετα»; Η πυρά της Ιεράς Εξέτασης; Το Άουσβιτς; Τα γκούλαγκ; Τα ψυχιατρεία; Οι φυλακές; Γι’ αυτό σηκώνεις τα χέρια ψηλά, αφήνεις την ζωή να κυλήσει και ξορκίζεις αυτούς που έχουν για όλα μία απάντηση.

– Όταν διαλέγετε ένα μονοπάτι, σας ανησυχεί μήπως το άλλο μονοπάτι ήταν καλύτερο; Μετανιώνετε για όσα επιλέγετε ή για όσα δεν επιλέγετε;

Όχι δεν μετανιώνω για τίποτε. Αν παρέχεται το προνόμιο της επιλογής, τότε ο ορθολογικός άνθρωπος αποφασίζει λαμβάνοντας υπόψη το κόστος και το όφελος. Επειδή οι άνθρωποι διαφέρουν μεταξύ τους, αυτό που για έναν αντιπροσωπεύει κόστος, για τον άλλον μπορεί να είναι κέρδος. Όταν λοιπόν ξεκινάς να βαδίζεις στο μονοπάτι που επέλεξες, το να αναρωτιέσαι αν ήταν το καλύτερο είναι ανώφελο. Αν έκανες λάθος, κοιτάς να περιορίσεις το κόστος, και αν είσαι ικανοποιημένος, προσπαθείς να μεγιστοποιήσεις το όφελος. Οτιδήποτε άλλο μοιάζει με τον ναυαγό που, αντί να αντιμετωπίσει τα κύματα, ψέγει τον εαυτό του που μπήκε στο καράβι.

– Όταν σκέφτεστε το μέλλον, το αντιμετωπίζετε αισιόδοξα, πως όλα με κάποιον τρόπο θα πάνε καλά ή σκέφτεστε ότι κάτι άλλο άσχημο θα προκύψει;

Στην ηλικία μου, αποφεύγεις το μέλλον όπως οι οδηγοί τα μπλόκα της τροχαίας. Κατ’ αρχάς, δεν ξέρεις την απόσταση του μέλλοντος σου από το τώρα σου. Επίσης, δεν γνωρίζεις αν έχεις τη δύναμη να το αντιμετωπίσεις στην περίπτωση που έχεις την τύχη να το συναντήσεις. Και τελευταίο, και πιο σοβαρό: Αγνοείς τα σχέδια αυτών που το διαφεντεύουν και θέλουν να το φέρουν στα μέτρα τους.

Το μόνο λοιπόν που σου απομένει είναι να προσπαθείς να είσαι έντιμος με το παρόν. Και όταν λέω «παρόν», εννοώ τις καταστάσεις — όποιες κι αν είναι αυτές — που διαχειρίζεσαι, ώστε να μη σε παγιδεύσουν στη συνέχεια. Αν είσαι τυχερός και ζήσεις το μέλλον, τότε θα έχεις δημιουργήσει λιγότερα προβλήματα στον εαυτό σου· αν όχι, τότε τα προβλήματα θα τα αντιμετωπίσουν οι άλλοι. Εν κατακλείδι: όταν κάνεις σχέδια για το μέλλον, ο Θεός ξεκαρδίζεται.

– Πώς συνδέεται η προσωπική σας ζωή με όσα συμβαίνουν κοινωνικά και διεθνώς; Μπορείτε να γελάτε χωρίς ενοχές για τις οδύνες των ανθρώπων;

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι σε επηρεάζουν. Μπορεί όχι την ίδια στιγμή, αλλά σε μία μέρα, σε μία βδομάδα, σε ένα μήνα, νιώθεις τις επιπτώσεις να σου χτυπούν την πόρτα και τότε αρχίζεις να αναρωτιέσαι, για μία ακόμα φορά, τι πήγε στραβά. Πιστεύω ότι ο άνθρωπος σε κάθε τι μεγάλο που συμβαίνει γύρω του αισθάνεται ότι δεν τον αφορά και αδιαφορεί, σιωπά, μένει απαθής και κάποιες φορές προσπαθεί να επωφεληθεί. Δεν μιλώ για το σύνολο, αλλά για τους περισσότερους. Αποδίδω την στάση αυτή, στην άγνοια, στην πλημμελή γνώση, στην αίσθηση αδυναμίας, αλλά και στην απογοήτευση.

Όλα αυτά σου προκαλούν θλίψη, όχι τόσο για τις οδύνες, αλλά —και κυρίως— για την άρνηση των ανθρώπων να διδάσκονται από τα λάθη του παρελθόντος. Όμως το ζήτημα δεν είναι τόσο οι οδύνες  του σήμερα, όσο τα δεινά των ανθρώπων του αύριο που θα προκληθούν από την αδιαφορία, την απάθεια και την προσπάθεια να βολευτούν οι άνθρωποι του σήμερα. Με όλα αυτά δεν μπορείς να γελάς. Η μόνη έντιμη και ρεαλιστική στάση είναι να αποτραβιέσαι για να μη νοιώθεις συνένοχος.

– Τι σημαίνει για σας ζωή και τι θάνατος;

Θάνατος: Η μοναδική αλήθεια που γνωρίζουμε για τη ζωή.

Ζωή: Παρένθεση στον αιώνιο χρόνο. Κάποια στιγμή πίστεψα τις απόψεις που διατύπωσε στο «Μύθο του Σίσυφου» ο Καμύ για τον θάνατο. Αργότερα, ξαναδιαβάζοντας το βιβλίο τις απέρριψα. Αν δεις τη ζωή και τον θάνατο ως αέναη κίνηση στο χρόνο, τότε συνειδητοποιείς την ασημαντότητα τους και την αλαζονεία αυτών που παριστάνουν τους ηγέτες και λαμβάνουν αποφάσεις λες και είναι αθάνατοι.

– Τι συνιστά για σας απώλεια; Τι μετοχή έχει η απώλεια στη ζωή σας;

Απώλεια: Το κόστος των επιλογών. Καθοριστικός παράγοντας, πολλές φορές ασυναίσθητος των επιλογών μας. Σκεφτείτε πόσα έχουμε κάνει —ή δεν έχουμε— εξαιτίας του φόβου ότι θα χάσουμε κάτι που θεωρούμε πολύτιμο. Η απώλεια, ή για να το πω καλύτερα, ο φόβος της απώλειας, είναι το χαλινάρι που μας κρατά πειθαρχημένους και προβλέψιμους. Για να το ξεκαθαρίσω, όταν αναφέρομαι στην απώλεια το κάνω με υπαρξιακούς όρους και όχι με τη συνθήκη της καθημερινότητας. Αν ρωτάτε το βάρος που έχει η απώλεια, θα σας πω πως είναι μία από τις ελάχιστες βεβαιότητες που μου έχουν απομείνει.

«Αισθάνομαι ότι η φαντασία μου στερεύει και προσπαθώ να διοχετεύσω τα απομεινάρια της στις ιστορίες που αφηγούμαι, ή για να είμαι ακριβής, στην πλοκή τους».

– Στοχάζεστε ποτέ πόσοι άνθρωποι πέρασαν από τη ζωή σας, πόσοι έμειναν για κάποιο διάστημα και μετά έφυγαν, από πόσες ζωές εσείς έχετε αποχωρήσει; Σας θλίβει η σκέψη;

Όταν επιλέγεις να μη κοιτάς πίσω και να προχωράς στον δρόμο που επέλεξες να ακολουθήσεις, ανάμεσα στα πολλά που αφήνεις πίσω σου είναι και οι άνθρωποι με τους οποίους πορεύτηκες σε κάποια φάση της ζωής σου. Τους θυμάσαι — ενδεχομένως κάποιους τους αναπολείς — αλλά μέχρι εκεί. Προχώρησες και προχώρησαν. Αυτοί όμως που δεν σε εγκαταλείπουν ποτέ είναι οι «δάσκαλοί» σου. Αυτοί που σε επηρέασαν προσφέροντας γνώση και κριτική σκέψη. Οι άνθρωποι που σε βοήθησαν να γίνεις αυτό που είσαι σήμερα. Και δεν αναφέρομαι μόνο στους «καλούς», αλλά και στους «κακούς». Αυτούς δεν μπορείς να τους ξεχάσεις ποτέ γιατί παραμένουν — πολλές φορές και χωρίς να το συνειδητοποιείς — δίπλα σου μέχρι την τελευταία σου πνοή. Όσον αφορά στις ζωές που πέρασα, τις σκέφτομαι ως σκαλοπάτια που με οδήγησαν στο τώρα. Ούτε θλίβομαι στην σκέψη τους, ούτε ικανοποιούμαι. Απλώς πιστεύω ότι για να ανέβω ή να κατέβω στο σκαλοπάτι που πατάω έπρεπε να περάσω και από τα προηγούμενα.

– Τι είναι για σας ο έρωτας;

Χαρακιά. Το ζήτημα είναι τι σκέφτεσαι όταν την βλέπεις στον καθρέφτη. Αν λες: «Άξιζε», ή αν ψιθυρίζεις «Πώς την πάτησα;». Στην πρώτη περίπτωση ο έρωτας είναι θείο δώρο. Στη δεύτερη, πληγή. Αν δεν την βλέπεις, τότε δεν ήταν έρωτας.

– Θα θέλατε να θυμάστε τα πάντα για πάντα ή να ξεχνάτε τα πάντα διά παντός;

Τι θα ήθελα δεν έχει καμία σημασία. Θυμάμαι κάποια, ξεχνάω κάποια άλλα και απωθώ αρκετά. Αυτό συμβαίνει με όλους τους ανθρώπους.

– Υπάρχει Θεός στον κόσμο σας; Νιώθετε την ανάγκη να δώσετε δύναμη σε μια ανώτερη οντότητα;

Ναι. Αντιπροσωπεύει την ελπίδα που τόσο ανάγκη έχει ο άνθρωπος. Κατέχει την απόλυτη γνώση που ευτυχώς ποτέ δεν πρόκειται να αποκτήσει ο άνθρωπος. Είναι η τελευταία καταφυγή που κρατά τον άνθρωπο όρθιο να μάχεται με τις αντιξοότητες της πραγματικότητας. Αναγκαίος για να διατηρήσει την ισορροπία ανάμεσα στον κυνικό ρεαλισμό της απληστίας και στον αχαλίνωτο ιδεαλισμό. Ουσιαστικά η αίσθηση της παρουσίας του λειτουργεί ως  αντίβαρο που κρατά τον άνθρωπο και τις κοινωνίες σε ισορροπία.

– Ποια είναι η αξία με την οποία πορεύεστε πάντα στη ζωή;

Νομίζω ότι οι «αξίες» είναι φιλοσοφικό επινόημα πάνω στο οποίο κτίστηκε ένα ηθικό πλαίσιο. Τις επικαλούμαστε για να χαρακτηρίσουμε ή και να δικάσουμε, αλλά όλοι τις έχουμε παραβεί. Ποιος δεν έχει πει ψέματα; Ποιος δεν ήταν ασεβής σε ανθρώπους και καταστάσεις της ζωής του; Ποιος δεν καταπάτησε τις ηθικές του αρχές; Ποιος δεν μετέθεσε τις ευθύνες του για κάτι που έκανε ή είπε; Ποιος δεν αδίκησε; Ποιος δεν επικαλέστηκε την ελευθερία για να αυθαιρετήσει; Ποιος δεν φέρθηκε με αδικαιολόγητη σκληρότητα; Ποιος δεν κρύφτηκε από φόβο; Πιστεύω ότι θα είμαστε ειλικρινείς αν αντί για «αξίες» μιλάγαμε για αρετές, όπως: ευγένεια, διακριτικότητα, νηφαλιότητα και απόσταση. Αυτές οι αρετές, πιστεύω, βοηθούν τον άνθρωπο να αντεπεξέλθει στις προκλήσεις με αξιοπρέπεια.

– Ποιοι άνθρωποι φέρετε πιο έντονα μέσα σας;

Τους δασκάλους μου. Τους καλούς και τους κακούς. Οι πρώτοι μού έδειξαν τον δρόμο που πρέπει να ακολουθήσω και οι δεύτεροι τις διαδρομές που θα πρέπει να αποφύγω για να μη τους μοιάσω. Για να το ξεκαθαρίσω: η λέξη «δάσκαλος» δεν συνδέεται με την παιδεία αλλά με τον τρόπο ζωής, του οποίου συστατικό είναι και η παιδεία. Υπό το πρίσμα αυτό, η συγκεκριμένη ιδιότητα αφορά σε έναν ευρύτερο κύκλο ανθρώπων, που ξεκινά από τους γονείς και μπορεί να καταλήξει σε έναν απλό άνθρωπο που με δίδαξε σεβασμό στη γη.

– Τι σας φοβίζει πολύ;

Όπως όλοι οι άνθρωποι, οι απώλειες. Αισθάνομαι ότι κάποιες μπορώ να τις αντιμετωπίσω. Με αυτές μπορώ να καταφέρω να ελέγξω τον φόβο. Με εκείνες όμως που πιστεύω ότι είναι ακατάβλητες, υπάρχει πρόβλημα. Προσπαθώ να τις απομακρύνω, αλλά κάθε φορά που επιστρέφουν — και επιστρέφουν συχνά — αισθάνομαι ανήμπορος.

– Ονειροπολείτε; Φαντάζεστε άλλους κόσμους και πολιτισμούς κάπου στο Σύμπαν;

Αν περιφέρομαι στα όνειρά μου; Κάποτε, ναι. Πλέον αποφεύγω να σουλατσάρω στον κόσμο τους. Ανήκω σε αυτούς που λένε: «Δεν προλαβαίνω και τα όνειρα κοστίζουν». Επιπλέον, αισθάνομαι ότι η φαντασία μου στερεύει και προσπαθώ να διοχετεύσω τα απομεινάρια της στις ιστορίες που αφηγούμαι, ή για να είμαι ακριβής, στην πλοκή τους. Την χρησιμοποιώ για να της δώσω σχήμα, μέχρι που ξαφνικά εμφανίζεται η πραγματικότητα όσων γνωρίζω και την εκτοπίζει. Πιστεύω ότι η φαντασία είναι προνόμιο των παιδιών κάθε ηλικίας και όπλο στα χέρια των χειραγωγών στην κατασκευή των προσδοκιών και των φοβιών με τις οποίες επηρεάζουν την σκέψη και τις επιλογές των ανθρώπων. Κοντολογίς, το να πλάθεις ανύπαρκτες εικόνες, ιδέες και καταστάσεις είναι δίκοπο μαχαίρι.

– Ποια είναι  η σχέση σας με τα όνειρά σας;

Νεότερος πάλευα με αυτά και για αυτά. Μετά προσπάθησα, και σε ένα βαθμό πέτυχα, να τα φρενάρω. Αυτό υπό μία έννοια είναι οδυνηρό, αλλά ταυτόχρονα ασφαλές, αφού περιορίζεις το κόστος της απώλειας.

– Είμαστε εμείς οι κυρίαρχοι της ζωής μας ή πάντα θα εξαρτώμαστε από τους άλλους;

Ο άνθρωπος κατά τον Αριστοτέλη είναι «φύσει πολιτικόν ζώον». Επηρεάζει και επηρεάζεται, εξαρτά και εξαρτάται, επιδρά και επηδράται. Αν διαβάσετε τις ιστορίες του Kaczynski, του Hanshan, του Gary Snyder και του Alexander Grothendieck, θα διαπιστώσετε ότι ακόμα και αυτοί που είχαν αποτραβηχτεί από τις κοινωνίες τελικά επηρεάστηκαν από αυτές. Νομίζω ότι είναι θέμα ορίων: πόσο μακριά ή πόσο κοντά τοποθετεί ο καθένας τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ του εαυτού του και της κοινωνίας.

– Υπάρχει τελικά το νόημα της ζωής;

Ποιος ξέρει; Οι μόνοι που έχουν απαντήσει είναι οι φιλόσοφοι και οι υπερφίαλοι. Δεν είμαι φιλόσοφος και προσπαθώ να έχω μέτρο.

* Ο Γιάννης Σιώτος γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε οικονομία και τουριστική οικονομία. Το 1981 άρχισε να εργάζεται ως οικονομικός συντάκτης σε ημερήσιες εφημερίδες. Το 1989 προσλήφθηκε στην εφημερίδα Τα Νέα, στην οποία εννιά χρόνια αργότερα έγινε αρχισυντάκτης του οικονομικού ρεπορτάζ και υπεύθυνος των οικονομικών ενθέτων της εφημερίδας. Αποχώρησε το 2003, και έκτοτε αρθρογραφεί σε εφημερίδες και περιοδικά. Έχει γράψει δοκίμια οικονομικής ιστορίας, νουβέλες και μυθιστορήματα, ενώ διηγήματά του έχουν δημοσιευτεί σε συλλογικούς τόμους και λογοτεχνικά περιοδικά. Για το βιβλίο του Μάνα πατρίδα, κακιά μητριά (Εκδόσεις Καστανιώτη, 2023) τιμήθηκε με το Βραβείο Αφηγηματικού Πεζού Λόγου του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών. Βρείτε τα βιβλία του εδώ.

Διαβάστε ακόμη: Αντώνης Μυλωνάκης: «Έχω την τύχη και το βάρος να είμαι καλός σε ένα μόνο πράγμα»

TAGS :
απώλεια Θεός συγγραφέας

x Ακολουθήστε το Andro στο Facebook